گه‌ڕان

Shadow Shadow

پاشەکەوت ی مووچە وەک ئامرازێکی سیاسەتی ئابووری لە کوردستاندا

2020.02.17 - 18:52
 پاشەکەوت ی مووچە وەک ئامرازێکی سیاسەتی ئابووری لە کوردستاندا
ناس بیروڕا - ئالان م-نوری . هەواڵی بەشداریی کاک مەلا بەختیار لە پانێڵێکدا لە هەولێر، رۆژی١٢/٢و شێوازی رووماڵکردنی دەستگایەکی هەواڵ بۆ ئەو بەشدارییە مشتومڕێکی زۆری لە لاپەڕەکانی سۆسیال میدیادا لێکەوەتەوە. پارێزەرانی ئەو بەڕێزە نامەیەکی هۆشدارییان دایە کەناڵەکە و بەوە تۆمەتباریان کرد کە قسەکانی لە کۆی گشتیی مەبەستی داپچڕاندووە و بە شێواوی خستۆنیەتە روو. لە ئەنجامدا بڵاویانکردوە کە ئەوان داوای یاساییان لەسەر کەناڵەکە تۆمار کرد. . ئەوەی مەلا بەختیار و پارێزەرانی هەراسان کردووە ئەو بەشەیە لە رووماڵی بەشدارییەکەی کە تێیدا پێی وایە، سەرەڕای رەچاوکردنی هەڵە و ئازارەکان، مەسەلەی "پاشەکەوت" ی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم، لە هەڕەتی ململانێ لەگەڵ دەسەڵاتی مەرکەزی عێراق و دابەزینی نرخی نەوت لە بازاڕی جیهانیدا، دەستکەوتە سیاسییەکانی کوردی پاراست بەوەی کە نەیهێشت حکومەتی هەرێمی کوردستان هەرەس بهێنێت. لای بەڕێزیشی ئەو پارێزگارییە هاوشانی گرنگیی خەباتی 40 ساڵی بزوتنەوەی رزگاریخوازی کوردستانە. بە واتایەکی دیکە، داکۆکی کردنی لەو پاشەکەوتە، لە روانگەی رۆڵی لە پاراستنی حکومەتی هەرێمەوە لە هەرەسێکی چاوەڕوانکراوەوە بوو.  . بۆ زیاتر تێگەیشتنیش لە پێگە فیکرییەکانی ئەم جۆرە گوتارەیش دەبێت ئەوە بڵێین کە لای بەڕێزی پاراستنی حکومەتی هەرێم، تەنها پاراستنی دەسەڵاتی سیاسیی پێکهاتە حزبییەکانی نییە، بەڵکو پاراستنی خودی قەوارە سیاسییەکەی هەرێمە. واتە پاراستنی هەرێمبوونی هەرێمە. میللەتی کوردیش لای بەڕێزی بە بێ ئەم قەوارە هەرێمییەی، کە کایەی دەسەڵاتە بۆ ئەو پێکهاتە حیزبییانە، لە مەترسییەکدایە کە هاوشانی ئەو مەترسییانەیە بە درێژایی 40 ساڵ بزوتنەوەی رزگاریخوازی کوردستان بەرەنگاری بۆوە. . لە جیهانی ئەمڕۆدا، خۆشبەختانە،  ئەم جۆرە لە یەکسانکردنی دەسەڵاتێک بە کیانێکی سیاسی و یەکسانکردنی ئەویش بە گەلێک، لە پاشەکشێدایە ولەلای دیکتاتۆر و پارتە فاشییەکانی دونیا نەبێت، باوی نەماوە. بەڵام بە داخەوە لە کوردستاندا گوتارێکی باڵادەستە. ئەوەش تەنها نیشانەی دواکەوتوویی فیکری سیاسیی زاڵی میللەتەکەمانە و خۆشبەختانە لەگەڵ پەرەسەندنی پێکەوەبەسترانی دونیا و تەشەنە کردنی بەهاکانی دێمۆکراسی و گرێبەستی کۆمەڵایەتی، هیوا زۆرە کە نەوەکانی داهاتووی کوردیش بچنە ریزی لاوانی دونیا و ئەم جۆرە بیرکردنەوەیە وەک ئەفسانە لەقەڵەم بدەن.   . بۆ ئەوەی زوڵم لە کاک مەلا بەختیار نەکەین، دەبێت بە دوور لە درامای فەوتانی کورد و کەیانەکەی، هێمنانە بپرسین: ئایا بۆ گەلی کوردستان، "پاشەکەوت" لە "پاشەکەوت نەکردن" باشتر بوو؟ ئایا ئالتەرناتیڤ بۆ "پاشەکەوت" هەبوو؟ ئایا باجی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیی "پاشەکەوت" کەمتر بوو لە هی ئاڵتەرناتیڤەکانی؟ وەڵامی ئەم پرسیارانە بە لێکدانەوەی خودی "پاشەکەوت" و پێشینەکانی و دەرهاویشتەکانی دەبێت دەست پێبکات.  . لە سەرەتاییترین لێکدانەوەکانیدا، دەسەڵاتی سیاسی، لە هەر سیستەمێکدا کە ناسنامەی دێمۆکراسی بەخۆی بدات و دەسەڵات تێیدا پابەندی وەدەستهێنانی شەرعییەت بێت لە چوارچێوەی ئەو ناسنامەیەدا، بریتییە لە گرێبەستێک لە نێوان هاووڵاتیان و دەسەڵاتداران کە تێدا هاووڵاتیان مافی قۆرغکردنی ئامرازەکانی توند و تیژی بە دەسەڵات دەدەن لە بەرامبەر پاراستنی ژیان و موڵک وماڵیان بە بێ جیاوازی. ئەمەش لەسەر ئاستی ناوخۆیی بە زمانی سیاسەتمەدارن و یاساناسان بە سەروەریی یاسا دەناسرێت. واتە سەروەریی یاسا، نەک سەروەریی حاکم، بنەمای ئەو گرێبەستەی نێوان حاکم و حوکمکراوە. گرێبەستیش پابەند بوونێکی دوولایەنەیە. . لە پاڵ ئەم گرێبەستە کۆمەڵایەتییەش، دەوڵەت بە مەبەستی جێبەجێکردنی ئەرکەکانی، هاووڵاتیان دەخاتە کار و وەک لایەنێکی هەر چالاکییەکی ئابووری و بازرگانی دیکە لە وڵاتدا گرێبەست لەگەڵ ئەو هاووڵاتیانەدا ساز دەکات. لە گرێبەستی وەهاشدا  دەسەڵاتی سیاسی وەک هەر خاوەن کارێک ئەرک و مافی بە پێی یاسا و تەنها لە سنووری یاسادا پارێزراوە. بەشێوەیەکی پراکتیکیش، لەبەر ئەوەی کارەکانی دەسەڵات لە سیستەمی بە دێمۆکراسی خۆناساندوودا، کە بە هاووڵاتیانی بەکرێگرتە، یان بەڵێندەری جێبەجێدەکات، کاری گشتین و بە مێکانیزمەکانی بڕیاردانی گشتی دیاری دەکرێن، کۆمەڵگا مافی چاودێری کردن و لێپرسینەوەی زیاتری هەیە بۆ ئەو کار و پرۆژانە، لە چاو کار و پرۆژەی کەرتی تایبەت کە میکانیزمی بڕیاردانیان گشتی نەبێت. واتە وەک خاوەن کارێک، حکومەت کە دەربڕی جێبەجێکاری دەسەڵاتی سیاسییە، ئەرکەکانی بەرامبەر بەوانەی کاریان پێدەکات، زیاترن لە هی کەرتی تایبەت. فەرمانبەری حکومەتیش بەوپێەی کار بۆ بەرژەوەندیی گشتی دەکات، بەرپرسارێتیی یاسایی بەرامبەر کۆمەڵگا زیاترە وەک لە بەرامبەر بە حکومەت.  . لێرەوە، دەبێت بڵێین، بڕیاری تاکلایەنەی حکومەت بۆ دەستکاریکردنی گرێبەستی لەگەل فەرمانبەر و مووچەخۆراندا بە ناوی "پاشەکەوت"ەوە، بە بێ هیچ مێکانیزمێکی را وەرگرتنی کۆمەڵگا، هیچ رێگەیەکی دیکە نییە بۆ پۆلێنکردنی جگە لە لادان لە یاسا. ترسناکترین جۆری لادان لە یاسایش، ئەوەیە کە حکومەت بەرامبەر هاووڵاتی دەیکات، بە تایبەتی لە مەسەلەی مووچەی فەرمانبەران و مووچەخۆرانی حکومەت کە زیاد لە ١/٦ کۆمەڵگای کوردستان پێکدێنن و سەرچاوەی دەرامەتن بۆ بەشێکی گەورەی خانەوادەکانی ئەم هەرێمە. "پاشەکەوت" ناسراوترینی کۆمەڵێک پێشێلکاریی ئابوورین کە حکومەتی هەرێم لە هەمان کاتدا پەیڕەوی کردن، لەوانە دەستگرتن بەسەر حیسابی بانکیی فەرمانبەران و خاڵیکردنەوەیان لە لقی بانکەکاندا کە حکومەت خۆی بەڕێوەی دەبردن، هەروەها پێدانی چەکی بی رەسید بە بەڵێندەران و فرۆشیاران، کە لە جوملەی ئەو جۆرە کردەوانەن کە ئەگەر هەر هاووڵاتییەک ئەنجامیان بدات کەلەپچە دەکرێتە دەستی و پەلکێشی پۆلیسخانە دەکرێت. خودی ئەوەی کە تا ئەمڕۆ بۆ دەسەڵاتی سیاسی ئەمانە چۆنەتەسەر تەنها بەڵگەیە لەسەر گشتگیریی پێشێلکارییەکانی دەسەڵاتی سیاسی لە کوردستاندا و شەهادەتێکی ترسناکی کارکردنێتی لە دەرەوەی هەر جۆرە  شەرعییەتێک جگە لە شەرعییەتی کوتەک و سەرکوتکاری. . پێشهاتەکانی بڕیاری "پاشەکەوت" چی بوون؟ گێڕانەوەی رەسمیی دەسەڵاتدارانی هەرێم باس لە هەڵوێستی دژ بە کوردی نوری مالیکی (سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتی عێراق) دەکات کە ، بە نیازی چۆکدادان بە هەرێم، گشت هەرێم، و سەندنەوەی دەستکەوتە نەتەوەییەکانی کورد، مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی بڕبێت. بەڵام لە هەمان کاتدا هەمان دەسەڵاتداران بۆ پاساوی شەڕی سیاسەتی نەوتییان لەگەڵ حکومەتە یەک لەدوای یەکەکانی عێراقی دوای سەددام، باس لە سیاسەتی نەوتی سەربەخۆ و ئازادیی ئابووریی کوردستان دەکەن. بە واتای ئەوەی باس لە سیاسەتێکی نەوتی دەکەن کە بە شێوەیەکی ئەگرێسیڤ وەبەرهێنانی نەوت لە کوردستاندا دابپچڕێت لە عێراق، هەر لە قۆناغی گرێبەستەوە تا دەگاتە فرۆشتن و وەرگرتنی داهات. ئەمە سەرەڕای ئەوەی ئەو دەستوورەی خۆیان تەرەفێکی چالاکی داڕشتنی بوون رێ بەو جۆرە مامەڵەیە بە نەوت لە هیچ شوێنێکی عێراقدا نادات. ئاستەنگە بڵێین داڕێژەرە ئەگرێسیڤەکانی سیاسەتی نەوتی کوردستان حیسابی وەڵامی حکومەتی عێراقیان نەکردبێت وئەگەری بڕینی بەشە بودجەی هەرێم لە لایەن حکومەتی عێراقەوە یەکێک نەبووبێت لە ئەگەرە چاوەڕوانکراوەکانیان. بەڵام ئاشکرایە کە هەڵچوونی بەردەوامی نرخی نەوتی خام کە ساڵی 2008 گەیشتە 145$ بۆ بەرمیلێک لە بازاڕی جیهانیدا و پێشبینیی بەردەوام بوونی ئەو هەڵچوونە، هۆکاری سەرەکیی ئەو هەڵوێستە ئەگرێسیڤە بوو. دەسەڵاتدارانی هەرێم بۆ جێبەجێکردنی سیاسەتە نەوتییە "سەربەخۆکەیان" پێویستیان بەوە بوو کە ترسی کۆمپانیا بەرهەمهێنەرەکان لە نایاسایی بنەمای گرێبەستەکانیان بە قازانجی زیاد لە نۆرماڵ بڕەوێننەوە، ئەو قازانجە زیاد لە نۆرماڵەش بوو بە بنەمای هەموو گرێبەستەکانی هەموو قۆناغەکانی بەرهەمهێنان و فرۆشتنی نەوت و خزمەتگوزارییە بانکییەکان هێنانەوەی پارەی نەوت. کاتێک کە نرخی نەوتی خاو بەرز بوو، سەرەڕای ناڕەوایی رێژەی قازانجی کۆمپانیاکان، پارەیەکی ئەوتۆ بۆ دەسەڵاتدارانی هەرێم دەمایەوە کە باس لە هاوتا کردنی هەولێر و سلێمانی بە (دوبەی) و (شاریقە) بکەن و باکیان بە وەڵامدانەوەی حکومەتی عێراق نەبێت. . ئەم خەونە ئەرخەوانییە، لەگەڵ هاڕەی دابەزینی نرخی نەوت، بۆ کوردستان بوو بە دێوەزمە و داهاتی نەوت ئەوەندە کەم بۆوە بەشی ئیلتیزامە ناڕەواکانی هەرێم بەرامبەر بە کۆمپانیا نەوتییەکان و لەهەمان کاتدا دژەهێرشی ئابووریی مالیکیی نەکرد و قەیرانی ئابووریی گشتگیر بوو بە میوانی نەخوازراوی هاووڵاتیانی هەرێم، بەبێ ئەوەی هیچ کات دەربارەی ئەم سیاسەتی نەوتی "سەربەخۆ"یەی هەرێم رایان وەرگیرابێت. . ئەوجا بە مەبەستی پەرتەوازە نەبوونی گفتوگۆکەمان، تەنها بە خێرایی ئاماژە بە هەوڵی وەرگرتنی مووچە بۆ ئەو چەکدارانەی بە رەسمی چەکداری دوو پارتە سیاسییە باڵادەستەکەی زۆنی ئەملا و زۆنی ئەولای کوردستان بوون، کە ئەویش بۆ خۆی گرێیەکی دیکەی کێشەی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم بوون لە ململانێ لەگەڵ نوری مالیکی دا. . یەکەم کەیانی سیاسی نین تووشی قەیرانی ئابووری هاتبین.. با لە پێناو لۆژیکی بەردەوام بوونی گفتوگۆدا واز لە لێکۆڵینەوەی پێشهاتەکانی قەیرانەکە بێنین و بڵێین، ئێمەش وەک هەر کەیانێکی سیاسی دیکەی دونیا، بە تایبەتی ئەوانەی چالاکیی ئابووریی هەرەزاڵیان بریتییە لە پیشەسازیی دەرهێنان و فرۆشتنی نەوتی خاو، ئێمەیش وەک ئەوان دووچاری قەیران هاتووین و لەوەش بگەڕێین کە هەموو گرێبەستەکانمان دژ بە بەرژەوەندیی گشتی دارێژراون و وا بزانین لە زەمانی پێش چەرخی خۆماڵی کردنی نەوت دەژین و قەیرانیش یەخەی گرتووین...ئەوجا با بپرسین ئایا لەمە باشتر دەکرا؟ ئایا لە رەفتاری نایاسایی دەستخستنە گیرفانی ١/٦ ی کۆمەڵگا و دەستخستنە پارەی حسابی بانکیی هاووڵاتیان و بە زۆر سەرفکردنی چەکی بێ رەسیدی حکومەت بەولاوە هیچی دیکە دەکرا؟  . پێش وەڵامدانەوەی راستەوخۆی ئەم پرسیارە، دەبێت باس لە زیانەکانی ئەم بڕیارە چەوتانە بکەین. کاتێک حکومەت یەکلایەنە بڕیاری کەمکردنەوەی مووچە و مانگێک دان ومانگێک نەدانی دەدات و ناوی لێدەنێت پاشەکەوت، شکۆی گرێبەستەکانی لەگەڵ ئەو هاووڵاتییانە دەشکێنێت. شکۆی گرێبەستەکانی حکومەتیش شکۆی حکومەتە. هەر لەبەر ئەوەشە وێنەی ئەو جۆرە کردەوەیە، لە بەرەنگاربوونەوەی قەیرانی ئابووری لە جیهاندا زۆر دەگمەنە. رەنگە بۆریس یەڵتسین ی سەرۆکی پێشووی رووسیا کە دایم سەرخۆش بوو و وڵاتەکەی بە تەووی تەسلیمی مافیا کردبوو، نمونەی جیهانیی نزیکی ئەم جۆرە رەفتارە بێت. . بەشێکی زۆری هاووڵاتیان چەندین ساڵە لەوەتەی مووچەکانیان "پاشەکەوت" کراوە پارەی خزمەتگوزارییە سەرەکییەکانی ئاو و کارەبایان نەداوە و بە حکومەتیش دەڵێن لە پارەی پاشەکەوتەکەمان بیبڕن...بەشێکی زۆری هاووڵاتیانی دیکەیش کە دەبینن فەمانبەران و مووچەخۆران ئەو پارەیە نادەن، ئەوانیش کە بەهۆی کێشانەوەی ئەو بەشە "پاشەکەوت"کراوە لە ئاڵوگۆڕی بازاڕدا شکستیان خواردووە، دەستیانکرد بە نەدانی پارەی خزمەتگوزارییەکان. واتە جگە لە زیانە ناراستەوخۆکانی کە بە کاری پێچەوانەی (المضاعف الاقتصادي) ناسراوە، "پاشەکەوت" زیانی بە داهاتی حکومەتی هەرێم گەیاند. هەروەها بە زۆر سەپاندنی چەکی بێ رەسید بەسەر بەڵێندەراندا  بووە مایەی بووژاندنەوەی کاری مافیا ئاسا لە کڕینی چەکی بێ رەسید و ساغکردنەوەی لە ڕێی گەندەڵکاری هەر لە دامودەزگاکانی حکومەتدا، واتە بە گەندەڵکاری بەشێک لە "پاشەکەوت"ی چەکە بی رەسیدەکان لە گیرفانی حکومەتی هەرێم دەرکران و کران بە گیرفانی، نەک خاوەن هەقەکان، بەڵکو مافیای ئابووریی نزیک دەسەڵاتداراندا. لە پاڵ ئەوەشدا ئەم کارە و بەتاڵکردنی بانکە حکومییەکان لە پارەی ناو حیسابی هاووڵاتیان، بوونە بەو ئاوەی کە حکومەت رشتی و بانکەکانی کەرتی تایبەتیش پێیان تێنا. ئەوانیش دەستیان خستە حسابی پاشەکەوتکەران و کە پارەش نەما خاوەنەکان رایبکێشنەوە، پێیان وتن، شوققە و سەیارەمان هەیە ناتانەوێت لە بریی پارەکانتان؟ ئەم گاڵتەجاڕییە بووە مایەی بەتاڵ کردنەوەی هەر متمانەیەک کە خەڵک هەیبووبێت بە سیستەمی بانکی لە هەرێمدا.  . ئەگەر کوتەک حوکم نەکات چی دەکرێت؟ کەواتە لە قەیراندا، دەسەڵاتێکی سیاسی کە خۆی بە بەرپرس بزانێت بەرامبەر مێکانیزمەکانی دێمۆکراسی، نەک کوتەک، ئەم کێشەیە چۆن چارەسەردەکات؟ کورتهێنانی کورتوپڕی داهاتی حکومەت لە وڵاتێکی دێمۆکراسیدا مشتومڕێکی زۆر لە دەسەڵاتی یاسادانان بەرهەمدێنێت و ئامراز و میکانیزمە ئابوورییەکانی دەوڵەت دەخاتە گەڕ بۆ چارەسەر. لە مێژووی قەیرانی قووڵ و کوتوپڕدا، دەوڵەتی مۆدێرن خەندەقە فیکرییەکانی بازاڕی ئازاد و بچووککردنەوەی قەبارەی دەوڵەت و راگرتنی نرخی دراو بە هەر شێوەیەک بێت جێدێڵێت و روودەکاتە مێکانیزمەکانی پاراستنی زۆرینەی خەڵک لە ئاکامەکانی قەیران و بەرەو ئەو سیاسەتانە دەڕوات کە دادپەروەریی کۆمەڵایەتی قووڵتر و پتەوتر دەکەن. ئەمە، لە کەیانێکی سیاسیی وەکو کوردستاندا،کۆتاییپێهێنانی لەوەڕاندنی سوپای بێ ئیشی کادیری پارتە دەسەڵاتدارەکان لە ناو دەزگا حکومییەکان و رێگرتن بە مشەخۆریی کۆمپانیاکانیان لەسەر ورگی پرۆژە حکومییەکان و کەمکردنەوەی جیاوازیی زەقی مووچەی پلە بەرزەکان و دەستوپێوەندەکانیان لەگەڵ مووچەی فەرمانبەرانی ئاسایی سەرعینوانی ئەو جۆرە کارکردنە دەبوون. . لە سیستەمی دێمۆکراسیدا، گەر حکومەت پێویستی بە پارە بێت، لە کۆمەڵگای قەرز دەکات. قەرزی باوی حکومەتیش لە خەڵک، بریتییە لە دەرکردنی سەنەداتی قەرز، کە تێیدا حکومەت بەڵێنی دانەوەی تەوای پارەکە لە مێژوویەکی دیاری کراودا (بۆ نموونە دوای ١٠ ساڵ لە بەرواری دەرچوونی سەنەدەکە) دەدات و لەگەڵیشیدا بڕێکی دیاری کراوی قازانج دەدات بەوانەی کە ئەو سەنەدەیان پێیە لەو بەروارەدا. مەرجی سەرەکیی سەرکەوتنی کارێکی وەها ئەوەیە کە قازانجی چاوەڕوانکراو هاوتا یانزیاتر بێت لە قازانجی چاوەڕوانکراو لە خستنەگەڕی ئەو بڕە پارەیە لە بازاڕدا بۆ هەمان کات. بەم جۆرە، حکومەت نەک پارەی ژیانی رۆژانەی خەڵک ناکێشێتەوە، بەڵکو فۆرمێکی نوێی پارە دەخاتە بازاڕەوە کە ئاڵوگۆڕی ئاسایی پێدەکرێت وەک هەر کاڵایەکی نەختینەیی دیکە. لە پاڵ ئەوەشدا حکومەتی دێمۆکرات لە قەیراندا هەموو هەوڵێک دەخاتە گەڕ بۆ زیادکردنی متمانەی هاووڵاتیان بە سیستەمی بانکی و توندوتۆڵکردنی یاسای سزادانی سەرپێچی و تاوانی ئابووری. متمانەی خەڵک بە بانکەکان و کاری نۆرماڵی بانک یارمەتیی ئەوە دەدات پارەی خەوتووی خەڵک لە هەڕەتی پێویستیی کۆمەڵگادا بخرێتە بانکەکانەوە بۆ ئەوەی لە ڕیی بووژاندنەوەی ئاسانکاریی قەرز بۆ هاوڵاتیان ئەو کەلێنە پڕ بکەنەوە کە پاشەکشێیی پارە سەرفکردنی حکومەت دەیخاتە ئابووریەوە.  . ئەمانەی سەرەوە مشتێکن لە مێکانیزمە ئاسایی و دروستەکانی کاری حکومەتی دێمۆکراسی لە کاتی قەیرانی کوتوپڕ و قووڵدا. بەڵام حکومەتی کوتەک بەدەست، قومار لەسەر بێدەنگیی خەڵکی پێ باشتەر لە کاری ئاسایی و دروست. کورد دەڵێت لە شێتیان پرسی بۆ وا دەکەیت. وتی: بۆم لواوە.