گه‌ڕان

Shadow Shadow

ئایندەی ئەو جیهانەی شێتەکان سەرکردایەتی دەکەن؟

2019.07.25 - 19:26

  بیروڕا- سەنگەر سەید قادر . شیكاریەك ئەگەر لەئاستی ناو خۆیدا کێشە سیاسیەکان بنە هۆی دروست بوونی گرفت و قەیرانی ئابوری و ئەوا لەسەر ئاستی جیهانی تا ڕادەیەک پێچەوانەیە و قەیران و داشکانە ئابوریە جیهانیەکان وڵاتانی ڕووبەڕوی جەنگ و بەریەک کەوتن کردوەتەوە. . لەسەر ئاستی بیری سیاسی و کۆمەڵایەتی و پەروەردەیش قەیرانە ئابوریەکان و کۆمەڵگای نێودەوڵەتی توشی کارەساتی گەورە کردوەو بەهۆی بێ ئومێد بوونی خەڵکەوە چەندین بیری توندڕەوی (ئاینی و نەتەوەی و ئایدۆلۆژی)سەری هەڵداوە. . بۆنمونە لەدوای جەنگی جیهانی یەکەم(۱۹۱٤-۱۹۱۸)قەیرانێکی ئابووری سەخت ڕووبەڕووی جیهان بویەوە ئەمەش وایکرد چەندین بیری سیاسی ڕادیکاڵانە لەئەوروپا سەرهەڵبدات وەکـــ(فاشیزم و نازیەت و شوڤێنیزم . و پۆپۆلیستی)کە ئەمانە نەک هەر کێشەکانیان چارەسەر نەکرد بەڵکوو جیهانیان ڕووبەڕووی جەنگی جیهانی دووەم کردەوە. . -کۆتاییەکی وێرانکەری ئیتاڵیا و ئەڵمانیا ویابان: . بەڵام لەجەنگی جیهانی دووەمدا فاشیزم و نازیەت و شوڤینزم بەتەواوی تێک شکا و مۆسۆلۆنی فاشیستی ئیتاڵیا و هیتلری نازی ئەڵمانیا و هیرهیتۆی ئیبراتۆری شۆڤێنیزمی یابان بەتەواوی لەناو چوون و جەنگەکەیان دۆڕاند. بەڵام ئەوەی وەک بیرێکی سیاسی باو مایەوە و لەناو نەچوو پۆپۆلیستی بوو. . ئەگەر چی جیاوازی بۆچون هەیە لەنێوان بیریارانی سیاسی دا لە سەر ناونانی دەسەڵاتی دیکتاتۆری سۆڤیەت بەڵام زۆرینە پێیان وایە حکومی شیوعیەت لەیەکێتی سۆڤیەت و هاوکارەکانی وەک جمال عبدالناصر و عبدالکریم قاسم لە عێراق و بورقیبە لە تونس ..... هتد دەسەڵاتێکی پۆپۆلستی بوون. . شۆڤێنیزم کە وشەیەکی لاتینیە بەمانای نەتەوە پەرەستی یان خۆشویستنی زیاد لە پێویستی نەتەوە دێت، فاشیزمیش کە بەمانای تەکخستن دێت بە واتای یەکخستنی عراق و نەتەوەو گەلانی خاوەن یەک زمان یەک کلتور دێت و جیاکردنەوەی و بەباشتر زانینیان دێت لەنەتەوەکانی تر کە نازیەتیش جۆرێک بوو لە فاشیزم. . هەرچی پۆپۆلستی(الشعبویە)بەمانای بەکارهێنان و ئیستغلال کردنی هەست و سۆز و ناڕەزایەتیەکانی خەڵکە دژی دەسەڵات و سیستەمێکی دیاری کراوە و هێنانەدی بەرژەوەندی گەشتن بە دەسەڵات،کە لەژێر ناوی دروش و بەڵێنی بریقەدار و ناواقیعی خەڵک لە دوری بیرێکی دیاری کراو کۆدەکەیتەوە و دواتر دیکتاتۆری لێ بەرهەم دێت کە دیکتاتۆریەتێکی کە ڕو و کوێرە و خۆی لە هەمووان پێباشترە و زاناتە. . -کۆتایی پۆپۆلیزم: . لە دوای کۆتای هاتن . و هەڵوەشانەوەی یەکێتی سۆڤیەت و یۆگسلافیا و هاوشێوەکانی لەسەرەتای ساڵی نەوەدەکاندا چیتر پۆپۆلیستی بەرەو لەناوچون چوو و خەڵک هۆشیار بویەوە و چیتر خەڵک لەژێر ناوی ئایدلۆژیا و دروشمی بریقەدار فریویان نەئەخوارد و جیهان بەرەو و کرانەوت ئەچوو و شۆرشی تەکنەلۆژیا و پێشکەوتن گەشتنە لوتکە و لە ڕێگای ئینتەرنێت و کەناڵە ئاسمانییەکانەوە جیهان پێکەوە بەسترایەوتەو ئاگەداری یەکتربوون. . -پۆپۆلیستی نوێ(مراهەقەی سیاسی): . لەدوای داکشانەوئابوریەکانی ساڵی (۲۰۰۷-۲۰۰۸)ئەوروپا و ئەمریکا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕووبەڕوی قەیرانێکی سەختی ئابوری بونەوە و بێکاری وهەڵئاوسان زیادی کردوو خەڵک بێئومێدیان زیادی کردوو لە ئەنجامدا بۆ قۆستنەوەی ئەم ناڕەزایەتیانە چەندین پارت و حیزبی نوێ لەدایک بوون و بەهاری عەرەبی سەری هەڵدە. . موراهەقەی سیاسی ئەگەرچی بەرهەمی قۆستنەوەی ناڕەزایەتی و نیگەرانیەکانێ کۆمەڵگایە ومانەوەی لە دۆخی موراهیقی دا مەترسیەکی گەورەیە بۆسەر کۆمەڵگا و دیموکراسیەت سەردەکێشێت بۆ شێتبونی سیاسی(جنون السیاسی) ئەگەر بەزووی نەگاتە قۆناغی پێگەیشتن،چونکە وا دەکات کۆمەڵگا لەدۆخی ئاڵۆزی و ناسەقامگیری بەردەوامدا بێت و ئەمەش ڕێگری لە پێشکەوتنی کۆمەڵگا دەکات. . لە کوردستانیش بزوتنەوەی گۆڕان یەکەم نمونەی ئەو موراهەقە سیاسیە بەڵام لەسەر دەستی تیرۆرستێکی سیاسی و ئەکادیمی وەک نەوشیروان مستەفا بزوتنەوەکە توانی بەخێرای بگاتە قۆناغی پێگەیشتن و بت دامەزراوەی بوون وهەنگاونان بۆ بیری (ناسیۆنالیستی نوێ) بەڵام تا ئیستا نەگەشتوەتە قۆناغی کامڵ بوون ئەویش بەهۆی ناکۆک ناوخۆی کوردستان و مردنی نەوشیروان مستەفاوە. . -شێتبونی سیاسی(جنون السیاسی): . لەنمونەی شێتی سیاسی دا کە قۆناغە مەترسیدارەکەی موراهەقەی سیاسیە دۆناڵترەمپ و ڕەجەب تەیب ئەردۆگان ومحمد بن سەلمان و عبدالفتاح سیسی وماری لۆپینی بوریس جۆنسنی سەرۆک وەزیرانی نوێێ بەریتانیا.....هتد. . بەجۆرێک ئیستا هەندێک دۆخی ئیستا بەوە پێناسە دەکەن جیهان کە شێتەکان بەڕێوەی ئەبەن کە ئیمانوێل ماکرۆن ژیرترینیانە. . لەسەر ئاستی کوردستانیش . جوڵانەوەی نەوەی نوێ و شاسوار عبدالواحید نەیان توانی جوڵانەوەکەیان وەک نمونەیەکێ مورەهەقەی سیاسی کەبەهۆی شکستی ڕیفراندۆم و بەڵێنی چاکسازیەوە توانی خەڵک لەدەوری خۆی کۆبکاتەو ،بەڵام نەیتوانی بگاتە قۆناغی پێگەیشتن ولەهەنگاوی یەکەمدا بە هۆی دابەشبوونی ناوخۆی و دۆخی هەرێم و ناوچەییەوە لەهێز خراو ئێستاش بەرەو شێت بوونی سیاسی دروات کە ئەگەر عەقلێکی ژیری و بیرکردنەوەی سیاسی نەبێت کۆتایێ نزیکە. .