گه‌ڕان

Shadow Shadow
چیرۆكه‌كانمان

چەندین سکاڵا تۆمارکراون

هەرێمی کوردستان؛ کۆمپانیاکان پەنا بۆ ساختەکردنی ناو و لۆگۆی بەرهەمەکانی یەکتر دەبەن

2019.03.29 - 21:27
هەرێمی کوردستان؛ کۆمپانیاکان پەنا بۆ ساختەکردنی ناو و لۆگۆی بەرهەمەکانی یەکتر دەبەن

ناس کورد- ئەحمەد مستەفا

 

پرسی کۆپیکردنی چەند بەرهەمێکی برنج لە بازاڕەکانی هەرێمی کوردستاندا کێشەی لەنێوان چەند کۆمپانیایەک دروستکردووە و چەندین دۆسییە لە دادگاکان چاوەڕێی یەکلاکردنەوەن، ئابووریناسێکیش پێی وایە کۆپیکردنی بەرهەمێکی دیارییکراو ئامانج لێی "لەخشتەبردنی هاوڵاتیانە."

 

هاوردەکردنی بەرهەمە خۆراکییەکان و کرانەوەی هەرێمی کوردستان بەڕووی بازارەکانی جیهاندا، بەشێک لە کۆمپانیاکانی کردووە بە خاوەن سەرمایەی زۆر، ئەوانەشی دەیانەوێت پێگەیان هەبێت هەوڵی کۆپیکردنی بەرهەمەکانیان دەدەن، ئەو کێشەیەش وای لە چەند کۆمپانیایەک کردووە پەنا بۆ دادگا ببەن.

 

 

حاجی بەهادین بەڕێوەبەری جێبەجێکار لە کۆمپانیای بەمۆ کە بریکاری سەرەکیی جۆرە برنجێکی دیارییکراون، بە ناس کورد-ی ڕاگەیاند لە ماوەی رابردوودا شەش سکاڵای یاساییان لە دادگاکانی هەرێمی کوردستان تۆمارکردووە، ئەوەش لەسەر لەبەرگرتنەوەی برنجەکەیان کە خاوەندارێتی بۆ لۆگۆیەکی دیاریکراو دەکەن، وتیشی: "ناچار بووین بۆ وەرگرتنەوەی ماف و پاراستنی جۆر و کوالیتی بەرهەمەکەمان پەنا بۆ دادگا ببەین".

 

 

کۆمپانیاکەی حاجی بەهادین ماوەی سێ مانگە کەیسێکیان لە دادگای لێکۆڵینەوەی سلێمانییە، کە بە وتەی خۆیان، پێشتر کۆمپانیایەک کاری لەبەرگرتنەوەی بۆ بەرهەمی برنجەکەیان کردووە و لە وڵاتێکی دەرەوە بەرهەمی هێناوە و لە ڕێگەی وڵاتی ئێرانەوە هەوڵیداوە بەرهەمەکەی بهێنێتە ناو هەرێمی کوردستان، "ئێمەش وەکو کۆمپانیا لە بنکەی پۆلیسی باشماخ سکاڵامان تۆمار کردووە و دواتر کەیسەکەمان گوازراوەتەوە بۆ سلێمانی".

 

"دادگای لێکۆڵینەوە لەسەر کەیسەکە بڕیاریداوە ناونیشانەکە لە کۆمپانیای ناوبراو بسەندرێتەوە و سەرجەمی برنجی هاوردەکراوەکەش فەل بکرێت و لەناونیشانەکەدا نەمێنێت و دواتر وەک کۆمپانیای بەمۆ لەگەڵ کۆمپانیاکەدا ڕێککەوتووین،" ئەوەش بەوتەی حاجی بەهادین.

 

لەلایەکی دیکەوە، ئازاد نادر خاوەنی گروپی ئازاد ڕایس کە سکاڵای لەسەر کۆمپانیایەکی بیانی تۆمارکردووە بۆ ناس کورد باسی لەوە کرد لە ساڵی 2015 سکاڵایان لەسەر کۆمپانیایەکی تورکی تۆمارکردووە کە لۆگۆی بەرهەمی برنجەکەی بەکارهێناوە، "ئەوانیش لەساڵی 2016 سکاڵایان لەسەر تۆمارکردووین کە ئێمە وەک ئازاد ڕایس لۆگۆی بەهەمەکەمان بردووە."

 

بەوتەی ئازاد نادر، دادگا بەپێی یاسای بازرگانی و بەکارهێنانی لۆگۆ بازرگانییەکان بڕیاریداوە بە قەرەبووکردنەوەی کۆمپانیاکەیان لەلایەن کۆمپانیا تورکییەکەوە بەقەبارەی زیانەکان و گۆڕانکاری لە لۆگۆی بەرهەمەکەدا، "چونکە روونبۆتەوە بۆ دادگا کە بەرهەمەکانمان وەکیلی سەرەکین و کۆمپانیاکە کۆپی  لۆگۆکەی کردوە".

 

بەپێی ئامارێکی بەڕێوەبەرایەتی تۆمارکردنی کۆمپانیاکان، لە هەرێمی کوردستان 25 هەزار و 449 کۆمپانیا هەن، کە 22 هەزار و 269 کۆمپانیای بیانی و سێ هەزار و 180 کۆمپانیاش ناوخۆیین.

 

 

بەبڕوای ئابووریناسێک ئەو کارانەی بەپێی یاسا قەدەغەکراوبن بەتایبەت لە وڵاتانی پێشکەتوو کەمتر پەنا بۆ ساختەی ئابووری و کۆپیکردنی بەرهەم دەدرێت، بەراورد بە وڵاتانەی دواکەتوون و ولاتانی چین و هندستانیش هاوکاری ئەو کارەن و "دزینی" بەرهەمیش بە لەخشتەی بردنی هاوڵاتیان وەسف دەکات.

 

د. محەمەد ڕەئوف ئابورییناس بە ناس کورد وت، "بازاڕی ئازاد یارمەتیدەر نییە بۆ کاری کۆپیکردن، بەڵکو دەرفەتێک دەکاتەوە بۆ کێبەرکێیەکی دروستی بەرهەمی کۆمپانیاکان، بەڵام ئەو کارە لە هەرێمی کوردستان وەک لەخشتەبردنی هاوڵاتیان وایە کە لەبەرامبەردا شەخسێک یان کۆمپانیایەک لەسەر زیانگەیاندن بە بەکاربەر قازانج دەکات، ئەوە زیانە لە بازاڕ و مارکە و نائارامی دروست دەکات لە دڵی بەکاربەردا".

 

ئەو ئابوورییناسە ڕایدەگەیەنێت پێوستە کۆمپانیاکان بەئاگابن لەسەر کۆنتڕۆڵی جۆریی و حکومتیش فشار دروست بکات، جەختیشدەکاتەوە کە پێویستە بەکاربەر ورد بێت لەکاتی کڕینی بەرهەمەکان و بەدوای بابەتی کوالێتی بگەڕێت و لایەنی حکومیش گرنگە کۆنتڕۆڵی سنوور بەزاندنی بازاڕ بکات.

"لەبەر ئەوەی حکومەتێکی راستەقینە نیە لە هەرێمی کوردستان و وڵاتێکی دامەزراو نیە، ئەوانە هۆکارن بۆ کێشەکە ئابورییەکە، دەبێت حکومەت کۆتا دەسەڵات بێت، بەڵام لە هەرێمی کوردستان حکومەت هەیە دەسەڵاتی زیاترە لە حکومەت، پێویستە پەرلەمان و دادگا لەو کەسانە بکۆڵنەوە و ڕێڕەوی یاسایی بۆ دابنێن،" ئەوەش بە وتەی ئابوورییناسەکە.

 

 

بەپێی بەدواداچونەکانی ناس کورد، دەرکەوتوە کۆمپانیا بیانی و ناوخۆییەکانیش لە پرۆسەی هاوردەکردن و کۆپیکردنی بەرهەمە خۆراکییەکان و تایبەت بەرهەمی برنج تێوەگلاون، کە زۆربەیان بە کۆتایهێنان بە بەرهەم و سزای دارایی بەچەندین ملیۆن دینار و قەرەبوکردنەوەی لایەنی سکاڵاکار کەیسەکانیان لە دادگا کۆتایی هاتووە.

 

هەر بەپێی بەدواداچونەکان، وڵاتی چین و هندستان دوو لەو وڵاتە بەهێزانەی بواری بەرهەمێنان و لەبەرگرتنەوەی برنجن، بۆ بازرگانان و خاوەن کۆمپانیاکان کە لەڕێگەی ناردنی ئەو بەرهەمانەی کە خواستی خەڵکیان لەسەرە لە هەرێمی کوردستان بەهەمان بەرهەم و بەشیوەیەکی جیاوازتر بەرهەم بهێنرێت و ڕەوانەی بازارەکانی هەرێمی کوردستان بکرێت بۆ ساخکردنەوە.

 

دادوەر عومەر ئەحمەد، وتەبێژی دادگای سلێمانی لەبارەی رێکارە یاساییەکان بە ناس کورد-ی ڕاگەیاند،  لە 11 دادگای سلێمانی  70 هەزار دۆسیەی لێكۆڵینەوە هەن کە لە زۆربەی دادگاکانی لێکۆڵینەوەی ناوچەکانی سلێمانی و ناوچە سنورییەکانی قەڵادزێ و پێنجوێن و هەڵەبجە حاڵەتی کۆپیکردنی بەرهەم و ساختەکردنی ناو و بردنی لۆگۆی بەرهەم هەبووە.

 

بەپێی یاسایی ژمارە 21ی ساڵی 1957ی یاسای بازرگانی و لۆگۆ و هێما بازرگانییەکان، هەرکەس مافی خۆیەتی کە لۆگۆیەکی بازرگانی هەبێت و بەناوی خۆیەوە یاخود کۆمپانیایەک تۆماری بکات، ئەوە پاریزراو دەبێت بەپێی یاسا، ئەگەر لە حاڵەتێکدا دەرکەوت بۆ دادگا کەسێک یان کۆمپانیایەک کۆپی بەرهەم یان ناوەکەی کردووە، ئەوا بەرهەمەکە لە بازاڕدا ڕادەگیرێت و سزای ئەو لایەنە دەدرێت کەهەستاوە بە کارەکە، هاوکات قەرەبوی ئەو کەسەش دەکرێتەوە کە سکاڵای تۆمار کردووە، لەحاڵەتێکیشدا بڕیارەکەی دادگا جێگەی رەزامەندی نەبوو مافی تانەدانی هەیە.