گه‌ڕان

Shadow Shadow
سیاسه‌تی

كورد ناتوانێت بایكۆتی بەغدا بكات

توێژینەوەیەك: سێ رێگاچارە هەن بۆ چارەسەری كێشەكانی هەرێم و بەغدا

2021.01.18 - 14:37
App store icon Play store icon Play store icon
توێژینەوەیەك: سێ رێگاچارە هەن بۆ چارەسەری كێشەكانی هەرێم و بەغدا

ناس كورد_

سەنتەری لێكۆڵینەوەی ئایندەیی سێ سیناریۆ دەخاتەڕوو بۆ پەیوەندییەكانی نێوان هەرێم و بەغداو سێ نمونەی جیهانییش بۆ بەڕێوەبردن و چارەسەركردنی كێشەكانی سیستمە فیدراڵییەكان ئاماژە پێ دەكات لەگەڵ خستنەڕووی چەند پێشنیار و راسپاردەیەك بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ناكۆكییەكان.

کەناڵی ناس کورد لە تێلیگرام جۆین بکە   

 

سەنتەری لێكۆڵینەوەی ئایندەیی، لە لەدوا ڕانانی مانگانەیدا (ژمارە 8) كە ئەمڕۆ بڵاوكراوەتەوە (18 كانونی دووەمی 2021) باس لەوە دەكات هەنووکە پەیوەندییەکانی هەرێم و عێراق، بە دۆخێکی نە چارە و نەجیابوونەوەدا گوزەر دەکەن، لەم حاڵەتەشدا نە عیراق دەتوانێت بێمنەت بێت لە هەرێم و نە هەرێمیش دەتوانێت بێباک بێت بەرامبەر دۆخەکە.

 

هەروەها ئەوەش دەخاتەڕوو هێشتا یاسای نەوت و گاز لە عێراق دەرنەكراوە سەرباری ئەوەی مادەی 112 دەستور لە ساڵی 2005 وەك پێویستی چەسپاندوویەتی، ئەمەش ناكۆكی زیاتری لەنێوان هەردوولا دروستكردووە. جگە لەوەش دیدگای ترس و گومان و ناجۆری و یاسا كۆنەكان زاڵن بەسەر پەیوەندییەكانی هەردوولا و تێكەڵ بوون بەتای هەڵبژاردن و زاڵبوونی هێزە سیاسییەكان بەسەر حكومەتدا.

 

ڕانانەكەی ئایندەیی سێ سیناریۆ دەخاتەڕوو بۆ ئایندەی پەیوەندییەكانی هەرێم و بەغدا لەگەڵ لەبەرچاوگرتنی ئەگەری هەمواركردنی ئەو بڕگەو ماددانەی لەرەشنوسی بودجەدا حكومەتی هەرێم و حكومەتی فیدراڵی لەسەری گەشتوونەتە رێككەوتن. لە سیناریۆی یەكەمدا كە رێككەوتنە، ڕانانەكە باس لەوەدەكات چارەسەرەكان یان نیمچەیی دەبن یان ڕیشەیی، بەڵام ئەوەی دووەم لەدۆخی سیاسی ئێستای عێراقدا دوورە. لە سیناریۆی دووەمیشدا كە رێكنەكەوتنە زیاتر سەرهەڵدانی دەگەڕێتەوە بۆ داواكاری رادەستكردنی هەموو نەوتی هەرێم وەك كارتی گوشار، ئەمەش بەلای حكومەتی هەرێمەوە نا دەستووری و بچوككردنەوەی قەوارەیە. لەحاڵەتی سەرگرتنی ئەم ئەگەرەشدا دۆخەكە وەك ئێستا دەمێنێتەوە تا كاتی هەڵبژاردن، گرژییەكانیش زیاتر دەبن، بەڵام بەهۆی پەرتەوازەیی سیاسی هێزەكانی كوردستانەوە ئەگەری كشانەوە لە بەغدا و بایكۆتی پرۆسەی سیاسی لەلایەن پێكهاتەی كوردییەوە دوورە.

 

سەنتەری ئایندەیی پێشبینی ئەوە دەكات هەرێم و بەغدا نەگەنە رێككەوتن بەهۆی "ڕازینەبوونی پەرلەمانی عێراق بە رێككەوتنەكانی ناو بودجە و رازینەبوونی هەرێم بەرادەستكردنی هەموو نەوتەكەی بەهۆی پێشێلكارییە دەستورییەكانی ئەم داواكارییە".

 

ڕانانەكە پێشنیاری ئەوە دەكات حكومەتی فیدراڵی دووربكەوێتەوە لە تۆڵەسەندنەوە لە هەرێم و بەكارهێنانی دۆسییەكانی وەك كارتی هەڵبژاردن، هەروەها جەخت لە پاراستنی دەستوور بكاتەوە لەگەڵ دەركردنی پەلەی یاسای نەوت و گاز، پێكهێنانی دەستەی سەربەخۆی بەرێوەبردنی دادگەرانەی داهاتە نەوتییەكان و دروستكردنی ئەنجومەنی فیدراڵی وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ ماده‌ی ٦٥ی ده‌ستوردا هاتوه ‌و تا ئێستا كاری له‌سه‌ر نه‌كراوه‌.

 

سەبارەت بەهەرێمی كوردستانیش ڕانانەكە پێشنیار دەكات؛ بەغدا بكرێتە چه‌قی سه‌ره‌كی كاری سیاسی و زامنی سه‌ره‌كی مافه‌ سیاسی و ده‌ستورییه‌كانی هه‌رێم و بیر لە پاشەكشە نەكرێتەوە، كرانه‌وه‌ی زیاتر ڕووبدات به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگای عه‌ره‌بیی عێراقدا (شیعه‌و سوننه‌)، دۆسێی نه‌وت به‌ پێی ده‌ستور و مافه‌ حه‌سڕییه‌كانی عێراق و هاوبه‌ش و تایبه‌ت به‌ هه‌رێم‌ یەكلا بكرێتەوە، لەگەڵ هاوکاریکردنی بەشەکانی دیکەی عێراق بۆ دروستبوونی هەرێمی دیکەی فیدراڵی، وەک زەمینەیەک بۆ چەسپاندن و پایەداریی سیستەمی فیدراڵی لە وڵات.

 

لەكۆتاییدا ڕانانەكە چەند نمونەیەك بۆ چارەسەركردنی كێشەكان لەژێر ڕۆشنایى ئەزموونى وڵاتانى فیدراڵى لە جیهاندا، پێشنیار دەكات لەوانەش:  

- دابینکردنى زۆربەى خەرجى هەرێم لەلایەن حکومەتى فیدراڵییەوە (وەک لە وڵاتانى بەرازیل و فەنزویلا کارى پێدەکرێت)، بەرامبەر قایل بوون بە باڵادەستى حکومەتى فیدراڵی بەسەر زۆربەى سەرچاوە سروشتییەکانى کۆکردنەوەى داهاتى وڵات.

- تەرخانکردنى خەرجى هەرێم بەهاوبەشى هەرێم و حکومەتى فیدراڵی (وەک لە وڵاتى نیجیریا کارى پێدەکرێت) لەسایەى زامنکردنى سەرچاوەى پێویست بۆ کۆکردنەوەى داهات بۆ هەردوولا.

- دابینکردنى هەموو یان زۆربەى هەرەزۆرى خەرجییەکانى هەرێم لەلایەن هەرێم خۆیەوە (وەک لە وڵاتى ئیمارات کارى پێدەکرێت) بەرامبەر بە بەجێهێشتنى زۆربەى سەرچاوە سروشتییەکانى کۆکردنەوەى داهات لە دەستى هەرێمدا.

 

سەنتەری لێکۆڵینەوەى ئایندەیی، سەنتەرێكی توێژینەوەی زانستی ناحكومییە دامەزراوە بۆ سوودی گشتی، مۆڵەتى کارکردنى پێدراوە لە لایەن وەزارەتى خوێندنى باڵاو توێژینەوەى زانستى هەرێمى کوردستان – عێراق و بارەگاكەی لە سلێمانییە، جگە لە گۆڤاری زانستی "الدراسات الأمنیة" و ڕانانی مانگانە، دوو مانگ جارێك گۆڤارێك بەناوی "ئایندەناسی" دەردەكات. 

لە دوا ڕانانی سەنتەرەكەشدا ژمارەیەك توێژەر بەشدارییان كردووە كە بریتین لە: د.یوسف گۆران، د.ئومێد رفیق فتاح، د.عابد خالد رسول، د.هەردى مهدى میکە.