گه‌ڕان

Shadow Shadow
سیاسه‌تی

ناکۆکییەکی تری هەرێم و بەغدا هاوشێوەی موچە و بودجە

بازنەکانى هەڵبژاردن؛ بۆمبى بەردەم هەڵبژاردنى پێشوەختە بە تایبەت بۆ کورد

2020.08.05 - 16:09
بازنەکانى هەڵبژاردن؛ بۆمبى بەردەم هەڵبژاردنى پێشوەختە بە تایبەت بۆ کورد

ناس کورد- هەڤاڵ فەتاح  

چارەنوسى یاساى نوێی هەڵبژاردن بەنادیارى ماوەتەوە لەناو ناکۆکى گەورەى لایەنەکاندا، لەکاتێکدا جەخت لە پێویستى تەواوکردنى دەکرێتەوە بۆ ئەنجامدانى هەڵبژاردنى پێشوەختە لەوادەى خۆیدا.

 

پڕۆژە ياساى نوێى هەڵبژاردن كە يەكێك بوو لە داواكارييە سەرەكييەكانى خۆپيشاندەرانى دژ بە حكومەتى عێراق، لە 24ی کانوونی دووەمی 2019  لەلایەن پەرلەمانەوە پەسەندكرا.

 

پرۆژە ياساکە لەلایەن فراكسيۆنە كورديیەكانەوە ڕەتکرایەوە، بۆيە دانيشتنەكەيان بايكۆت كرد و لە كۆى 329 ئەندام 184 پەرلەمانتار ئامادەى دانیشتنەكە بوون و پرۆژە ياساكە بە زۆرينەى دەنگ پەسەندكرا.

 

بازنەکانى هەڵبژاردن

ناکۆکییەکان لەسەر چۆنیەتى دابەشکردنى بازنەکانى هەڵبژاردن بووەتە بەربەستێکى گەورە لەبەردەم تەواوکردنى یاساکە، کە بە چوارچێوەیەکى یاسایی دادەنرێت بۆ ئەنجامدانى هەڵبژاردن.

 

بە گوێرەى ماددەى 15ى پڕۆژەياساكە، ناوەندەكانى هەڵبژاردن لە بازنەى شارۆچكەكان دياريدەكرێن و ئەو كەسەى لە هەر شارۆچكەيەك زۆرترين دەنگ بهێنێت دەبێتە ئەندام پەرلەمان، ماددەى 16ش كە بە دڵى كورد نييە، كۆتاى ژنانە كە كراوە بە 25%دا .

 

 ڤیان سەبری، سەرۆکی فراکسیۆنی پارتی دیموکراتی کوردستان لە پەرلەمانی عێراق بە ناس کوردی ڕاگەیاند، "لە ئێستادا یاسای نوێی هەڵبژاردنەکانی عێراق کە خۆی دەبینێتەوە لە دابەشکردنی شارەکان بۆ چەند بازنەیەکی هەڵبژاردن  بووەتە (ئەمری واقیع)، چونکە بەزۆرینەی دەنگی شیعەکان و سوننەکان پەسەند کراوە".

 

دواى پەسەندکردنى یاساکە، فراكسيۆنە كورديیەكان، نارەزايەتييەكانيان لەڕێگەى نووسراوێكى هاوبەشەوە دەربڕى و ڕايانگەياند كە لە نێو پرۆژە ياساكەدا داواكارى كورد "بە هەند وەرنەگیراوە"، بە تايبەتى لە ماددەكانى 15 و 16ى پرۆژە ياساكەدا.

 

ڤیان سەبرى وتی، "فراکسیۆنە کوردییەکان تیبینیان لەسەر پێناسەکردن و میکانزمی ( بازنەی جیاواز) هەیە، بۆیە دەبێت وەک کورد یەکگرتووبین لەکاتی دەنگدان لەسەر تەواوکردنی یاساکە بە تایبەتی بڕگەی 6 لە ماددەی 15 کەتێدا دەبێت ڕوونبکرێتەوە ئەنجامدانی هەڵبژاردنەکە چۆن دەبێت ئایا لەڕێگەی دابەشکردنی پارێزگاوە دەبێت؟ یان لەسەر ئاستی قەزاکان؟ یان بە شێوەی بازنەی مامناوەند دەبێت؟ دەبێت ئەو ڕێککەوتنی لەسەر بکرێت".

 

سەرۆکی فراکسیۆنی پارتی لە پەرلەمانی عێراق بەپێویستیزانی فراکسیۆنە کوردییەکان لە سەرئەو بابەتە یەکدەنگبن، "چونک پەرتەوازەیی کورد لەسەر ئەو پرسە ناوچەکانی مادەی 140 دەخاتە مەترسییەوە".

 

بەگوێرەی یاسا نوێیەکە هەر پارێزگایەک دەبێتە چەند بازنەیەکی جیاواز یان هەر 100 هەزار کەسێک بازنەیەکی هەڵبژاردنی لێ دروست دەکرێت، کە بەوتەى ڤیان سەبرى ئەوە مەترسی هەیە بۆسەر ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێم، چونکە قەزا هەیە دانیشتوانەکەی کوردە بەڵام ژمارەی دانیشتوانەکەی ناگات بە 100 هەزار کەس، "بۆیە دەمانەوێت ئەو بزانین ئەو قەزایانە چیان لێدەکرێت و دەنگەکانیان چۆن مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت".

 

سەبارەت بە شێوازی دەنگدانی دەنگدەران کە لە ئێستادا مشتومرێکی زۆری دروستکردووە، ڤیان سەبری وتی "بەهۆی ئەوەی زۆربەی ناوچەکانی عێراق بایۆمەتریان بۆ ئەنجامنەدراوە، بۆیە بڕیارە دەنگدان بەهەردوو شێوازی ئەلیکترۆنی و بایۆمەتری بکرێت و دەبێت دەنگدەر بەڵگەنامەی پێویستی پێبێت".  

 

"لە بازنەی هەڵبژاردنی جیاوازدا کۆتای ژنان دیارینەکراوە، بۆیە دەبێت ئەو گرفتەش چارەسەربکرێت، پێشتر لە هەڵبژاردنی یەک بازنەدا کۆتای ژنان لەهەر پارێزگایەکدا دیاریکرابوو کە ژمارەی چەندە" ڤیان سەبری وادەڵێت .    

 

زۆرینەى کوتلە سیاسییەکان کۆتایی ساڵى ڕابردوو لەژێر فشارى شەقامى ناڕازیدا دەنگیان بەیاساکەدا، بەڵام دواتر لەکاتى گفتوگۆکان لەسەر چۆنیەتى دابەشکردنى بازنەکانى هەڵبژاردن هەڵوێستەکانیان گۆڕانى بەسەردا هات و ناکۆکى لەنێوانیان سەریهەڵدا.

 

ناکۆکییەکان لەو بارەیەوە یاساکەى بە هەڵپەسێردراوى هێشتووەتەوە تا ئێستا، لەکاتێکدا مستەفا کازمى سەرۆکوەزیران شەشى حوزەیرانى ساڵى داهاتووى وەک وادەى هەڵبژاردنى پێشوەختە دیاریکردووە.

 

سائیرون بۆچونى جیاوازە

کوتلەی سائیرون بۆچوونێکی جیاوازیان لەسەر یاسای هەڵبژاردنی نوێی عێراق هەیە و پێیانوایە سەرباری ئەوەی یاساکە هەندێک گرفتی تێدایە، بەڵام دەتوانرێت چارەسەر بکرێت.

 

ناجی ڕدیس عەبد شەعبان، ئەندامی پەرلەمانی عێراق لەکوتلەی سائیرونی سەر بە موقتدا سەدر بە ناس کوردی ڕاگەیاند، "بڕیارە لە 3ی ئەیلولی داهاتوودا دەنگ لەسەر تەواوکردنی بڕگەکانی دیکەی یاساکە بدرێت".

 

دەشڵێت "یاساکە داخوازی ویستی سەرەکی جەماوەری عێراق بوو لەگۆڕەپانەکانی خۆپیشاندان، بۆیە دەبێت ڕەچاوی ڕەوابوونی ئەو مافەیان بکەین وڕێزی لێبگرین".

 

بەبڕاوی عەبد شەعبان "یاساکە زیاتر مەودای نوێنەرایەتی گەلی عێراق لەپەرلەمان فراوانتر دەکات و دەرفەت بەچینە جیاوازەکانی کۆمەڵگای عێراق دەدات بەشداری لە هەڵبژاردنەکاندا بکەن، چونکە بوونی ژمارەیەک بازنە لە پارێزگایەکدا زیاتر ئەو پرسە یەکلایی دەکاتەوە".

 

"تەنها گرفت لە یاساکە ئەوەیە کە تائیستا ژمارەی بازنەکان لە پارێزگاکاندا دیاری نەکراوە کە دەبێت چەند بێت" پەرلەمانتارەکەی کوتلەی سائیرون وای وت.

 

دابەشبوونى کوتلەکان

کوتلە سیاسییەکان لەئێستادا بەسەر چەند بۆچونێکدا دابەشبوون لەبارەى بازنەکانى هەڵبژاردنەوە، هەندێک دەیانەوێت عێراق یەک بازنە بێت و هەڵبژاردن بە لیستى داخراوبێت، هەندێ کوتلەى دیکە دەیانەوێت بازنەکان لەسەر ئاستى پارێزگاکان بێت وەکو پێشوو، هەندێکى دیکەش دەیانەوێت لەسەر ئاستى قەزاکان بێت، کوتلەکانى دیکەش دەیانەوێت لەسەر ئاستى بازنەى تاکەکەسى بێت واتە 328 بازنەى هەڵبژاردن.  

 

نەدا شاکر جەودەت، پەرلەمانتاری  فراکسیۆنی نەسری سەربە حەیدرعەبادی لە پەرلەمانی عێراق لە لێدوانێکی تایبەتدا بە ناس کوردی ڕاگەیاند "یاسا نوێیەکە زیاتر تایفەگەری، ناوچەگەرێتی و دڵسۆزبوون بۆ هۆز و تیرە لە ناو گەلی عێراقدا زەقدەکاتەوە و دەیچەسپێنێت".

 

وتیشى، "هەڵبژاردنی پێشوەختە هیچ لە ئایندەی عێراق ناگوڕێت، چونکە ئەو هۆکارانەی کە عێراق و گەلی عێراقی گەیاندوەتە ئەم ڕۆژە هەر ماوە کە ئەوەش بوونی گەندەڵکارانە بەبێ لێپێچینەوە، سامانی سیاسی کە ڕۆڵی باڵای دەبێت لە کڕینی دەنگەکان و گۆڕینی هەڵویستەکان، ئەو چەکەی کە ئێستا لەدەرەوی یاسا و دەوڵەتدایە دەنگدەری پێی دەترسێنن".

 

بەبڕوای جەودەت، دەبێت پێش ئەنجامدانی هەڵبژاردنەکان "ئەو خاڵە ڕەش و ئەرێنیانە قەڵاچۆبکرێن و باری ژیانی عێراقییەکان چاکبکرێتەوە، خزمەتگوزارییەکانیان بۆ فەراهەم بکرێت بۆ ئەوەی ئەنجامی دەنگدانی داهاتوو ڕاست و دروست بێت، بەپێچەوانەوە  دۆخەکە هەروەک خۆی دەمێنێتەوە ئەوانەی ئێستا ڕوڵیان هەیە لە پرۆسەی سیاسیی عێراق هەر دەمێننەوە و پارێزگاریی لە  پێگەی خۆیان دەکەن".

 

تا ئێستا دیار نییە کوتلە سیاسییەکان دەتوانن ناکۆکییەکانیان لەو بارەیەوە تێپەرێنن و یاساى هەڵبژاردن لەو دۆخەى کە تێی کەوتووە رزگار بکەن یاخود نا، بەتایبەت کە ئێستا سەرجەمیان جەخت لە تێپەڕاندنى دەکەنەوە، دواى دیاریکردنى وادەى هەڵبژاردنى پێشوەختە لەلایەن مستەفا کازمییەوە.

 

دیاریکردنى وادەکە کاردانەوەى جیاجیاى لێکەوتووەتەوە، ئێوارەی ڕۆژی چوارشەممە 22ی تەموز2020، کوتلە سیاسییەکانی پەرلەمانی عێراق لەگەڵ سەرۆکی پەرلەمان کۆبوونەوە و سێ وادەیان بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پێشوەختە یان پێشنیاز کرد، کە بریتین لە؛رۆژی 1ـی نیسانی ساڵی داهاتوو (1-4-2021)، رۆژی 1ـی حوزەیرانی ساڵی داهاتوو (1-6-2021)، رۆژی 1ـی تشرینی یەکەمی ساڵی داهاتوو (1-10-2021).