گه‌ڕان

Shadow Shadow
سیاسه‌تی

حکومەتی هەرێم بە ڕێگریکردن لەگەڕانەوەى ئاوارە عەرەبەکان تۆمەتبار دەکرێت 

2020.07.20 - 10:40
حکومەتی هەرێم بە ڕێگریکردن لەگەڕانەوەى ئاوارە عەرەبەکان تۆمەتبار دەکرێت 

ناس کورد- 

ڕێكخراوی هیومان ڕایتس وۆچ ئاشكرایكرد، حكومەتی هەرێمی كوردستان ڕێگری لەهەزار و 200 خێزانی عەرەب كردووە بگەڕێنەوە بۆ گوندەکانی خۆیان لە ناحیەی ڕەبیعە ئەوەش دوای كۆنترۆڵكردنی ئەو ناوچانە لەژێر دەستی داعش و پاككردنەوەی لەو ڕێكخراوە، ڕێکخەری ڕاسپاردە نێودەوڵەتییەکانیش دەڵێت، بەهۆی خراپی بارودۆخی ئەمنیی ئەو ناوچەیەوە ناتوانن بگەڕێنەوە. 

 

بەڵقیس والی، توێژەر لەبەشی قەیران و ناكۆكییەكانی ڕێكخراوەكە ڕایگەیاند، بەرپرسانی كورد بەنایاسایی ڕێگریان لەگەڕانەوەی هەزاران ئاوارەی عەرەب كردووە بۆ سەر زێد و  ماڵەكانیان.

 

ئاماژەی بۆ ئەوەشكردووە، حكومەتی هەرێم ڕێگەی داوە خێزانە كوردەكان بگەڕێنەوە بۆ گوندەكانی دەوروبەری، بەڵام وەكو تۆڵەكردنەوەیەك ڕێگەی بەخێزانە عەرەبەكانی ئەو ناوچەیە نەداوە بگەڕێنەوە بۆ گوندەکانیان کە لە پێنج گوند پێکهاتوون.

 

ڕێكخراوەكە باسی لەوەشكردووە، ئەو پێنج گوندە بریتین لە جەدریە، مەحمودیە، قاهیرە، سویدیە و سۆفیە كە مانگی ئابی ساڵی 2014 كەوتنە دەستی هێزەكانی پێشمەرگە.

 

هاوکات هاووڵاتیەك لەگوندی مەحمودیە بە ڕێکخراوەکەى وتووە، دانیشتوانی گوندەكەیان كە نزیكەی 300 خێزان دەبن و هەموویان عەرەبن، لەكاتی شەڕەكانی پێشمەرگە و داعش هەڵهاتن و پەنایان بردووەتە بەر ناحیەی ڕەبیعە و دواتریش موسڵ.

 

باسی لەوەشکردووە، زۆرینەی خێزانەكان ساڵی 2016 گەڕاونەتەوە بۆ ناحیەی ڕەبیعە كە ئەوكاتە لەژێر كۆنترۆڵی حكومەتی هەرێمدا بوو و پێشمەرگەش ڕێگەیداون بێ هیچ بەربەستێك كشتوكاڵ بكەن، بەڵام ڕێگەیان نەداون بگەڕێنەوە بۆ گوندەكانیان تەنانەت بۆ سەردانی كردنیش.

 

خاڵی پشكنین

دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی هەرێم لەئۆكتۆبەری ساڵی 2017، شەڕ لەنێوان سوپای عێراق و هێزەكانی پێشمەرگەدا هەڵگیرسا و پێشمەرگە بەدوو كیلۆمەترێك لەباشووری ڕەبیعەوە بەربەستێكی دانا، هاووڵاتیەكی خەڵكی ڕەبیعەش بە رێکخراوەکەى وتووە، خەڵكی گوندەكە نەگەڕاونەتەوە و نەیانتوانیوە بچنەوە سەر زەوییەكانیان، بەهۆی ئەوەی هێزە عێراقییەكان خاڵێكی پشكنیان داناوە و ڕەبیعەیان كۆنترۆڵكردووە.



ئەوەشی ڕونكردوەتەوە، تەنها ڕێگا بۆ بڕینی بەربەستەكە خاڵی پشكنینی دەرەوەی مەحمودیەیە بەڕاستەوخۆ و لەوێش خاڵی پشكنینی پێشمەرگە هەیە و ڕێگەیان نەداوە لەساڵی 2017ەوە بگەڕێنەوە.

 

هاووڵاتیەكی دیكەی ڕەبیعە ئاماژەى بەوە کردووە، تەنها بۆ پەڕینەوە ڕێگەیان پێداوە، ئەویش وتویەتی سەردانی هاوڕێ كوردەكەی دەكات و لە مانگی ئاداریشەوە بەهۆی قەیرانی كۆرۆناوە داخراوە.

 

هاوکات هاووڵاتیەكی دیكەی خەڵكی جادریە وتوویەتی، 25 خێزانی گوندەكەیان كە هەموویان عەرەبن، یەكەمجار لەژێر دەستی داعشەوە بەرەو گوندی سۆفییە هەڵهاتوون، دواتر چونەتە موسڵ و ساڵی 2016 گەڕاونەتەوە بۆ ڕەبیعە، پێشمەرگەش ڕێگەیان دەدەن كشتوكاڵ و سەردانی گوندەكەیان بكەن، بەڵام ڕێگەیان نادەن بگەڕێنەوە و لەوێ نیشتەجێبن. 

 

باسی لەوەش كردووە، ماڵەكانیان ڕووخاوە و دوای ئەوەش پێشمەرگە بەربەستەكانیان لێداوە، بۆیە دانیشتوانی جادریە ناتوانن بگەڕێنەوە بۆ گوندەكانیان و بچنەوە سەر زەوییەكانیان.



هەر لەو بارەیەوە هاووڵاتیەكی دیكەی خەڵكی قاهیرەش دەڵێت، لەساڵی 2015ەوە هەرێم دەستی گرتووە بەسەر ناحیەی ڕەبیعە و زەوی و زاریان لەگوندی قاهیرە و موختارەكەیان پێیوتووە، لەلایەن ئاسایشی دهۆكەوە فەرمانی پێكراوە کە خاوەن زەوییەكان كە عەرەبن، لەقازانجی بەروبومە كشتوكاڵیەكان بەش بدرێت بە كوردەكانی گوندەكە. بەڵام لەدوای ئۆكتۆبەری ساڵی 2017 ەوە كار بەو بڕیارە ناكرێت.

 

شوێنەكانی دیكە

 

لای خۆشیەوە هاووڵاتیەكی دیكەی خەڵكی گوندی سۆفییە ڕایگەیاندووە، گوندەكەیان كە دانیشتووانی عەرەب و كەمینەیەكی کوردیشى تێدایە لەمانگی ئابی ساڵی 2014ەوە بەرەو گوندە عەرەبیەكان هەڵهاتوون و كوردەكانیش بەرەو شاری زاخۆ، لەساڵی 2015شەوە هەندێك خێزانی عەرەب گەڕاونەتەوە، دوای ئەوەی ڕێگە بەخێزانە كوردەكان دراوە بگەڕێنەوە، بەڵام هێزەكانی پێشمەرگە خاڵێكی پشكنینان لەدەرەوەی مەحمودییە داناوە و ڕێگە نادەن خێزانە عەرەبەكان بگەڕێنەوە و ناچار دەچنە ڕەبیعە.

 

هاوكات دیندار زێباری، رێکخەری ڕاسپاردە نێودەوڵەتیەكان لەحكومەتی هەرێم ڕایگەیاندووە، ئەو گوندانە زۆربەیان لەكاتی كۆنترۆڵكردنەوەیاندا لەژێر دەستی داعشەوە لەساڵی 2016 و 2017 خاپوور بوون .

 

وتووشیەتی، بەرپرسانی ناوچەكەش دەڵێن، ناتوانرێت خەڵكی بۆ ناوچەكە بگەڕێتەوە، بەهۆی بوونی گروپی چەكداریی و شانە نوستووەكانی داعش و بۆردومانی فڕۆكەكانی توركیا و بوونی گەریلاكانی پەكەکە و قەیرانی كۆرۆناوە .

 

ڕێكخراوەكە دەشڵێت، بەهەمان شێوە حكومەتی هەرێم ڕێگری لە هەزاران خێزانی عەرەب كردووە بگەڕێنەوە بۆ گوندی حەمدانیە و بەرپرسان دەتوانن بەپێی یاسای نێودەوڵەتی بەهۆكاری ئەمنیی ڕێگری لەجموجۆڵی خەڵكی بكەن، بەڵام بەمەرجێك نەبێتە هۆی جیاکارى.