گه‌ڕان

Shadow Shadow
سیاسه‌تی

رێککەوتنى نێوانیان کاردانەوەى لێکەوتووەتەوە

ئایا حکومەتى ئێران بەنهێنى وڵاتەکەى فڕۆشتووە بە چین؟

2020.07.13 - 10:45
ئایا حکومەتى ئێران بەنهێنى وڵاتەکەى فڕۆشتووە بە چین؟

ناس کورد-

رێککەوتنەکەى ئێران و چین بۆ هاوبەشى ئابورى و ئەمنى کە رێگە بۆ وەبەرهێنانى چین خۆشدەکات بەبڕى ملیارەها دۆلار، پێدەچێت هەوڵەکانى ئەمریکا لەبارببات بۆ داڕوخانى ئابورى ئەو وڵاتە لەرێگەى سزاوە، ئەوەش بەپێی رۆژنامەى نیویۆرک تایمز.

 

رێککەوتنەکە کە لە 18 لاپەڕە پێکهاتووە و دەست رۆژنامەکە کەوتووە، بوونى چین لە بانک و پەیوەندى و بەندەر و هێڵى سەمەندەفەر و دەیان پڕۆژەى دیکەى ئێراندا فراوان دەکات، هەروەها بۆ ماوەى 25 ساڵى داهاتوو نەوتى ئێران دەدرێتە چین.

 

رێککەوتنەکە هاریکارى قوڵى هەردوو وڵاتى لەخۆگرتوە لە بوارى سەربازیدا، ئەوەش هەل دەداتە چین کە جێپێی خۆى لە رۆژهەڵاتى ناوەڕاست قایم بکات کە بەدرێژایی چەندین دەیەیە شوێنێکى ستراتیژییە بۆ ئەمریکا.

 

محەمەد جەواد زەریف، وەزیرى دەرەوەى ئێران هەفتەى ڕابردوو ڕایگەیاندبوو، ئەو هاوبەشییە کە سەرۆکى چین بۆ یەکەمجار لەسەردانەکەیدا بۆ ئێران لەساڵى 2016 پێشنیازیکرد، حکومەتى ئێران لە مانگى ڕابردوودا رەزامەندى لەسەرداوە.

 

 بەرپرسانى ئێران رێککەوتنەکەیان ئاشکراکردووە، بەبێ ئەوەى رەوانەى پەرلەمان بکرێت بۆ ئەوەى رەزامەندى لەسەر بدات، ئەوەش گومانى دروستکردووە لەبارەى ئامادەیی حکومەت بۆ دەستبەردابوونى چین.

 

 هەروەها لە پەکین، دەسەڵاتداران مەرجەکانى رێککەوتنەکەیان ئاشکرانەکردووە، حکومەت راینەگەیاندووە کە رێککەوتنەکەى واژۆکردووە یاخود نا.

 

نیگەرانى بەهێز

 بەگوێرەى نیویۆرک تایمز، قەبارەى وەبەرهێنانى چین لە ئێران دەگاتە 400 ملیار دۆلار بەدرێژایی 25 ساڵى داهاتوو، ئەوەش دەکرێت کۆمپانیا چینییەکان روبەڕووى سزاى زیاتر بکاتەوە لەلایەن ئەمریکاوە.

 

وتەبیژێک بەناوى وەزارەتى دەرەوەى ئەمریکاوە ڕایگەیاند، ئەمریکا بەردەوامیدەدات بە سەپاندنى سزا بەسەر کۆمپانیا چینییەکان کە یارمەتى ئێران دەدەن.

 

وتیش "رێگەپێدان بە کۆمپانیا چینییەکان یان هاندانیان بۆ چالاکى لەژێر دەسەڵاتى ئێراندا، هەوڵى پەکین لەباردەبات بۆ بەدیهێنانى سەقامگیریی و ئاشتى".

 

بەپێی رۆژنامە ئەمریکییەکە، فراوانکردنى یارمەتى سەربازى و مەشق و ئاڵوگۆڕى زانیارى هەواڵگرى لەنێوان ئەو دوو وڵاتە، لەلایەن واشنتنەوە بەنیگەرانییەکى توندەوە سەیر دەکرێت.

 

چاو لییان، وتەبێژى وەزارەتى دەرەوەى چین دەڵێت "ئێران و چین کاردەکەن بۆ گەشەپێدانى پەیوەندى دوو قۆڵى نێوانیان، ئێمە ئامادەین بۆ کارکردن لەگەڵ ئێران".

 

ئەو رێککەوتنە بەشێوەیەکى گەورە یەکانگیرە لەگەڵ خواستە بەرفراوانەکانى سەرۆکى چین بۆ فراوانکردنى هەژمونى ئابورى و ستراتیژى پەکین لەرێگەى ئۆراسیاوە بەدەستپێشخەرى تایبەتەوە کە پڕۆژەى وەکو فڕۆکەخانە و هێڵى شەمەندەفەرى خێرا و تونێل لەخۆدەگرێت.

 

چین هەروەها ناوچەیەکى بازرگانى ئازاد لەماکۆى باکورى خۆرئاواى ئێران و لە دورگەى قشم گەشەپێدەدات.

 

رێککەوتنەکە هەروەها پێشنیازى چینى تێدایە بۆ دروستکردنى ژێرخانى تۆڕى 5G، پێشکەشکردنى سیستەمى دیاریکردنى شوێن کە ناسراوە بە (Beidou)، یارمەتیدانى دەسەڵاتدارانى ئێران بۆ سەپاندنى کۆنتڕۆڵى زیاتر بەسەر بوارى ئەلیکترۆنیدا.

 

عەلى غولى زادە، توێژەرى وزەى ئێرانى لە زانکۆى زانست و تەکنەلۆجیاى چین لە پەکین دەڵێت "هەردوو وڵات رێککەوتنەکەیان تەنها بۆ فراوانکردنى بەرژەوەندییەکانیان نییە، بەڵکو بۆ بەرەنگاربوونەوەى ئەمریکایە".

 

رێککەوتنەکە مشتومڕێکى توندى لەناوخۆى ئێران لێکەوتووەتەوە، هەفتەى ڕابردوو وەزیرى دەرەوەى ئێران بۆ لێپرسینەوە بانگهێشتى پەرلەمان کراو و ڕایگەیاند، رێککەوتنەکە دەخرێتە بەردەم پەرلەمان بۆ رەزامەندیدانى کۆتایی لەسەرى.

 

رەخنەکان لەسەر رێککەوتنەکە 

رێککەوتنەکە لەلایەن عەلى خامنەیی رابەرى باڵاى ئێرانەوە پشتیوانى دەکرێت. عەلى ئاغا محەمەدى گەورە راوێژکارى ئابورى خامنەیی دەڵێت، ئێران پێویستى بە زیادکردنى بەرهەمهێنانى نەوتە بۆ  8.5 ملیۆن بەرمیلى رۆژانە، بۆ ئەوەى وەکو یاریکەرێک لە بازاڕى نەوتدا بمێنێتەوە، بۆیە پێویستیان بە چین هەیە.

 

ئەوانەى پشتیوانى رێککەوتنەکە دەکەن پێیانوایە بەلەبەرچاوگرتنى بژاردە ئابورییە سنورەدارەکانى ئەو وڵاتە، دابەزینى بەهاى دراو، ئەگەرى لاواز بۆ هەڵگرتنى سزاکانى ئەمریکا، دەکرێت ڕێککەوتنە لەگەڵ چین ببێتە شادەمارى گەڕاندنەوەى ژیان لە ئێران.

 

بەڵام ئەو رێککەوتنە بووەتە هۆى دروستبوونى حاڵەتى وەک نیگەرانى و ترس لەناو زۆرێک لە ئێرانییەکان، ئۆپۆزسیۆن دەڵێت، حکومەت "بەنهێنى وڵاتى بە چین فرۆشتووە، لەلاوازترین بارودۆخى ئابورى و دابڕانى وڵات لەجیهان".

 

مەحمود ئەحمەدى نەژاد سەرۆکى پێشووى ئێران، رێککەوتنەکەى بە "نهێنى و مەترسیدار" ناوبردبووە کە بەوتەى ئەو گەلى ئێران هەرگیز رەزامەندى لەسەر نادات.