گه‌ڕان

Shadow Shadow
سیاسه‌تی

گواستنەوە بۆ كەرتى تايبەت چۆن سەردەكەوێت؟

كەرتى كارەباى عێراق لەژێر ڕەحمەتى ئێراندايە

2020.06.12 - 23:46
كەرتى كارەباى عێراق لەژێر ڕەحمەتى ئێراندايە

ناس کورد-

 

ڕاپۆرتێكى ناوەندى پەيوەنديەكانى گەڕان و لێكۆڵينەوەكان باس لە كەرتى وزەى عێراق و پشتبەستنى بە ڕێژەيەكى سەرەكى بە ئێران دەكات و دەڵێت، گرێبەستێكى بۆ ماوەى دوو ساڵ بۆ كڕينى كارەبا لەگەڵ تاراندا واژۆ كردووە بەشێوەيەك كە گرنگى سەرەكى بە شارە ئێرانيەكان دەدرێت.

 

لەڕاپۆرتەكەدا هاتووە، كۆماريەكانى ئەمريكا پرۆژە ياسايەكى گەورە ئامادە دەكەن كە ڕژێمەكان لە ڕوسيا، چين و ئێران دەكاتە ئامانج. لەو بارەيەوە سيناتۆر "مايك جۆنسۆن" وتويەتى، بەشى تايبەت بە ئێران بريتيە لە سەپاندنى قورسترين سزا بەسەر ڕژێمى ئەو وڵاتەدا، ئەوەشى تايبەتە بە عێراق هەڵوەشانەوەى گرێبەستى كڕينى كارەبا و وەستاندنى ئێرانە لە بەدەستهێنانى 800 مليۆن دۆلار لە عێراق.

 

ڕونيشكراوەتەوە، قەيرانى كارەبا لە عێراق بەردەوام و ئاڵۆزە و چەندين بابەت كاريگەرى هەيە لەسەرى، لەماوەى 16 ساڵى ڕابردودا حكومەتەكان شكستيان هێناوە لەوەى كە چارەسەرێك بۆ ئەو كێشەيە بدۆزنەوە و لەساڵى 2003 ەوە زياتر لە 40 مليار دۆلارى لەو كەرتەدا خەرجكردوە بەبێ ئەوەى هيچ چارەسەرێك بەردەست بێت.

 

خراپى وێستگەكانى بەرهەمهێنان

كێشەى وزە لە عێراق نوێ نييە، ئەو وڵاتە لەساڵى 1990 ەوە كێشەى كەمى كارەباى هەيە و كێشەكەش لەساڵى 2003 ەوە قوڵتر بويەوە ئەوەش بەهۆى خراپى وێستگە كۆنەكانى بەرهەمهێنانى وزە، هەروەها لەماوەى چەند ساڵى ڕابردوشدا پرۆسەكانى تێكدان كێشەكەيان قوڵتر كردەوە، كە وێستگەكانى بەرهەمهێنان و كێبڵى گواستنەوەى گرتەوە ئەوەش بوە هۆى زيادبونى كاتژمێرەكانى بڕانى كارەبا لەسەر هاوڵاتيان.

 

پشتبەستنى عێراق بە هاوردەكردنى كارەبا بەهۆى ئەو بۆشاييەوەيە كە لەنێوان بەهەدەردان و بەرهەمهێنانى كارەبادا هەيە، ئەوەش بوەتە هۆى كەمكردن و زيادكردنى كاتژمێرەكانى بڕينى كارە بەپێى وەرزەكان، ئەوەش بوەتە هۆى ئەوەى كە هاوڵاتيان پشت بە كارەباى مۆليدە ئەهليەكان ببەستن.

 

پێشتر " ڕەزا ئاردكانيان" وەزيرى وزەى ئێران ڕاگەياندبوو كە گرێبەستى دوو ساڵى فرۆشتنى وزەى كارەبايان لەگەڵ عێراقدا واژۆ كردوە، گرێبەستى پێشوو بۆ ماوەى يەك ساڵ بوە بەڵام ئەم جارە دوو ساڵە بۆ 2020  و 2021، هەروەها  400 مليۆن دۆلاريان لە عێراق وەرگرتوە كە نيوەى پارەى ئەو كارەبايە بە عێراقى دەفرۆشن.

 

هەروەها بەهۆى هاوردەكردنى غاز لە ئێرانەوە عێراق وێسستگە كارەباييەكانى كار پێدەكات كە نزيكەى 3300 مێگاوات کارەبا بەرهەمدەهێنێت.

 

بەپێى زانياريەكانى وەزارەتى كارەباى عێراق، 13500 مێگاوات كارەبا بەرهەم دەهێنن و پلانيان هەيە 3500 مێگاواتى تر لەمساڵدا زياد بكەن، ئەوەش لەڕێگەى كارپێكردنى يەكەى نوێوە، بەپێى هەڵسەنگاندنەكانيش عێراق پێويستى بە زياتر لە 20 هەزار مێگاوات كارەبا هەيە بۆ ئەوەى پێداويستى دانيشتوان و دامەزراوەكانى بەبێ بڕان پێ دابين بكات.

 

كارى لە پێشينە بۆ شارەكانى ئێرانە

هاوردەكردنى وزەى كارەبا لە ئێرانەوە چارەسەرێكى كاتييە و كێشەى زۆريشى هەيە، لەمانگى يەكى ساڵى 2018 ناردنى كارەبا بۆ عێراق وەستێنرا، ئەوەش بوە هۆى دروستبونى قەيران لە پارێزگاكانى باشوردا و بيانوى ئێرانيش دواخستنى ئەو پارە كەڵەكەبوە بوو كە لەسەر عێراق هەبوو وە بڕەکەى دوو مليار دۆلار بوو، ئەوەش دواى ئەوەى ولايەتە يەكگرتوەكانى ئەمريكا گورزێک سزاى بەسەر تاراندا سەپاند كە بەهۆيەوە ناردنى پارە بۆ ئێران مەترسى سزادانى لەسەر بوو بۆ سەر ئەو وڵات و كۆمپانيايانەى كە سەرپێچى سزاكان دەكەن.

 

ئێران لە چوار هێڵەوە كارەبا دەداتە عێراق كە بريتين لە (خوڕەمشەهر - بەسرە)، (كرخە - عەمارە)، (كرماشان - ديالى) و (سەرپێل زەهاب - خانەقين)، سەرەڕاى ئەوەى كە بەغدا گرێبەستەكەى لەگەڵ تاران نوێكردوەتەوە بەڵام لە گرێبەستەكەدا هاتوە كە گرنگى يەكەم بە شارەكانى ئێران دەدرێت ئەگەر كێشەى كەمى كارەبا دروست بوو، ئەوەش بوەتە هۆى ئەوەى كە عێراق لەژێر ڕەحمەتى ئێراندا بێت لە هەر كاتێكدا.

 

هەرچى سەبارەت بە بەستنەوەى تۆڕ كارەبا، وەزارەتى كارەبا كار لەسەر پرۆژەيەك دەكات بۆ ئەوەى تۆڕى كارەباى عێراق ببەستێتەوە بە دەوڵەتانى دراوسێوە، ئەوەش بۆ كۆتايى هێنان بە قەيرانى كارەبا.

 

ئەو وەزارەتە ئاشكرايكردووە، پەيوەستكردنى تۆڕى كارەباى بە هێڵى گوێزەرەوەى ئێرانى تەواو كردووە، هەروەها پرۆژەى بەستنەوەى هێڵى كارەبا بە دەوڵەتانى كەنداوەوە پێشبينى ئەوە دەكرێت قۆناغى يەكەمى لە مانگى 10ى ئەمساڵ تەواو ببێت، كە درێژيەكەى 300 كيلۆمەترە و 220 كيلۆمەترى لەناو خاكى كوێتە و 80 كيلۆمەتريشى لەناو خاكى عێراقە و پرۆژەكە لەلايەن دەستەى پەيوەنديەكانى كەنداو پارەى بۆ دابين دەكرێت و 500 مێگاوات كارەبا دەداتە پارێزگاى بەسرە وەك قۆناغى يەكەم.

 

بەپێى وتەى شارەزايانى ئابورى حكومەتە يەك لەدواى يەكەكان 40 مليار دۆلارى ئەمريكيان لە كەرتى كارەبادا بەهەدەر داوە، بەو بڕە پارەيەش دەتوانرا كۆمپانيايەكى كارەبايى تەواو وەك كۆمپانياى سيمنسى ئەڵمانى بكڕدرێتەوە.

 

تێچوى وێستگەيەكى كارەبايى هەڵمى 300 مليۆن دۆلارى ئەمريكيە و 10 وێستگە دەتوانێت 3000 مێگاوات كارەبا دابين بكات، بەڵام هێزە سياسيەكانى سەربە ئێران دەيانەوێت بەهۆى سزاكانى سەريەوە يارمەتى تاران بدەن، بەهۆى ئەوەشەوە بنيادنانى وێستگەى كارەبايى پشتگوێخراوە.

 

ئەو چارەسەرەى پێويستە بكرێت

گواستنەوەى خواندارێتى دامەزراوە گشتيەكانى دەوڵەت بۆ سەر كەرتى تايبەت بە چارەسەر دادەنرێت، بەڵام دەوڵەتانى دواكەوتوو تائێستا بەچاوى گومانەوە سەيرى ئەو بابەتە دەكەن و پێيان وايە شێوازێكى ئابوريە كە لەلايەن هێزە سياسى و ئابوريەكانەوە سەپێنراوە، دەوڵەت لەڕێگەى دامەزراوە و دەسەڵات و وەزارەتەكانى سەربە خۆيەوە سەرجەم خزمەتگوزاريەكانى وەك كارەبا، ئاو، تەندروستى، پەروەردە، پەيوەنديەكان، بەريد، ڕێگەوبان و پرد و دامەزراندنى ژێرخاكى وڵات بەڕێوە دەبات.

 

لە گرنگترين مەرجەكانى سەركەوتنى گواستنەوە بۆ كەرتى تايبەت بريتيە لە شەرعيەت، ئەويش لەڕێگەى بونى كەشێكى ياسايى تايبەت بە بونى گونجان لەگەڵ بنەما ياساييەكانى دەوڵەت بەتايبەتى بنەما دەستوريەكان چونكە بنەماى گشتييە كە حوكمى ئاراستە ئابوريە گەورەكانى دەوڵەت دەكات، بۆيە ناكرێت كە ئەو پرۆسەيە ئەنجام بدرێت ئەگەر دەستور ئامادەكارى بۆ نەكردبێت ياخود گرنگى گەورەى بە كەرتى گشتى نەدابێت.

 

هەروەها پێويستە پرۆسەكە لە چوارچێوەى شەرعيەتدا بێت و لەلان كۆمەڵگەوە قبوڵ كراو بێت، ئەوەش دەبێتە هۆى ئەوەى كە هەستى ئەوە دروست ببێت كە ئەو رێنماييانە بەرژەوەندى گشتى لەبەرچاو دەگرن، ئەوەش لەچوارچێوەى دادپەروەرى و بەرپرسيارێتى، ئەو كاتەش بەرپرسارێتيەكان تەنها لەسەر وەزارەتى كارەبا نابێت بەڵكو چەندين لايەن بەرپرسارێتيەكەى هەڵدەگرن، ئەوەش پێويستى بەوەيە كە پشتگيرى كەرتى تايبەت بكرێت و زياد بكرێن.

 

بەپێى وتەى شارەزايان، سەركەوتنى گواستنەوە بۆ كەرتى تايبەت لە عێراق پێويستى بەوەيە كە دامەزراوەكانى كەرتى تايبەت بخرێنە ژێر چاودێرى دەوڵەتەوە، بۆ ئەوەى ئاستى گونجاو بۆ دەستكەوتنى قازانج تێنەپەڕێنن و ئەو بنەمايە بپارێزێت كە لەپێناويدا كەرتى تايبەت دامەزراوە.