گه‌ڕان

Shadow Shadow

لامەرکەزییەت...گوتاری عەقڵانییەت، یان زڕە-ئۆپۆزیسیۆن؟

2020.05.05 - 13:18

ئالان م. نوری

بیروڕا - ئالان م نوری

لەگەڵ سەرهەڵدانی هەموو قەیرانێکی دارایی لە هەرێمی کوردستاندا، مقۆمقۆی لامەرکەزییەت لە دەڤەری (سەوز)ستانی هەرێمی کوردستان دەست پێدەکات و هەر لەناو چوار دیواری کۆبوونەوەکانی ئۆرگانە باڵاکانی یەکێتی نیشتمانیی کوردستان(ی.ن.ک)دا، پاش ماوەیەک دادەمرکێتەوە. 

 

 

بەڵام ئەم جارە قەیرانە هەمەلایەنەکانی دەسەڵاتداری لە هەرێمدا بەجۆرێک کەڵەکە بوون کە دۆزی لامەرکەزییەت خەریکە دەبێتە گوتاری یەکگرتووی ی.ن.ک ، کە یەکێکە لە دوو باڵەکەی دەسەڵاتی سیاسی لە کوردستاندا و ماوەی 28 ساڵە، لە تەبایی و لە شەڕ و لە هاوپەیمانیی ستراتیژیدا لەگەڵ پارتی دێمۆکراتی کوردستان (پ.د.ک)دا، چارەنووسی هەرێمی کوردستانیان بەدەستە.

 

لامەرکەزییەت لە گەشەی مێژوویی فیکری سیاسی جیهانیدا و لە گەشەی داخوازییەکانی بزوتنەوەی کوردایەتیدا لە عێراق، شتێکی تازە نییە. لە ئەدەبیاتی فیکری سیاسیدا، هەر لە زەمانی (جان جاک رۆسۆ)وە پەرتەوازە بوون و لۆکاڵ بوونی دەسەڵات بە گونجاوترین فۆرمی پەیڕەوکردنی دێمۆکراسیی راستەوخۆ لەقەڵەم دراوە، کە تێیدا زۆربەی خەڵک، زۆربەی کات، بەشدار دەبن لە بڕیاری شێواز و سنوورەکانی پیادەکردنی ئیرادەی بەکۆمەڵیان.

 

بەڵام ئەمە مانای وا نییە کە داخوازیی فراوانکردنی دەسەڵاتی لۆکاڵ و پەرتەوازە کردنی دەسەڵات، هەموو کات یەکسانە بە داخوازییەکی لە بنەڕەتدا دێمۆکراتی. لە مێژووی ئەمریکادا، بۆ نموونە، شەڕێکی گشتگیر و خوێناوی لەسەر "ماف"ی ویلایەتەکانی خوارووی ئەمریکا لە بەردەوام بوون لە سیستەمی کۆیلایەتیدا بەرپا کرا و تا ئەمڕۆش، بیرۆکەی "مافی ویلایەتەکان" لە لایەن دژەدێمۆکراسیترین هێزە سیاسییەکانی ئەمریکاوە بەکار دێت. بە واتایەکی دیکە، لامەرکەزییەت، وەک هەموو چەمکێکی دیکە، لە چوارچێوەی مێژوویی جیاوازدا مانای جیاواز هەڵدەگرێت.

 

 لە بزوتنەوەی کوردایەتیشدا لە عێراق، بیرۆکەی لامەرکەزییەت، لە قۆناغێکی مێژووییدا، بریتی بوو لە سەقفی هەنووکەیی داخوازییەکانی باڵی ناسراو بە (مەکتەبی سیاسی)ی پارتی دێمۆکراتی کوردستان، لە شەستەکاندا. 

 

بەڵام ئەوەی داخوازییەکانی لامەرکەزیەتی ئەمڕۆی ی.ن.ک جیا دەکاتەوە لە داخوازییەکانی شەستەکان ئەوەیە کە لامەرکەزییەتی ئەمجارە بە مەبەستی بەلۆکاڵ کردنی دەسەڵاتی حکومەتی هەرێمی کوردستانە، نەک حکومەتی عێراق. واتە ئامانجی ئەمجارە بەلۆکاڵ کردن لەلایەک و گێڕانەوەی دەسەڵاتە سەرپەرشتیارییە راستەوخۆکانی بەغدایە لە لایەکی دیکە.

 

لامەرکەزییەت بۆچی؟

 

سەردێڕی هۆکارەکانی گەڕانەوە بۆ داوای لامەرکەزییەت قەیرانی ئەمجارەی مووچەیە. ئەوەی نەدانی مووچەی ئەم جارەی کردۆتە تاوانێکی گەورە ئەوەیە کە لە هەموو دونیادا حکومەتی وڵاتان داوا لە هاووڵاتیان دەکەن لەماڵ بمێننەوە و خەمی بژێوییان نەبێت تا خۆیان و دەوروبەریان لە پەتای کۆرۆنا بپارێزن، کەچی لە کوردستاندا وا بۆ دوو مانگ دەچێت مووچەی ٤ مانگ لەمەوپێش دواکەوتووە و دەنگۆی گەڕانەوەی سیستەمی نایاسایی "پاشەکەوت"، لەئەگەری مووچە دابەشکردندا هاتۆتەوە ئارا.

 

سەردێرێکی دیکەی هۆکاری داوای لامەرکەزییەت گازندەی چەندین ساڵەی خەڵکی دەڤەری (سەوز)ستانە لە کوالیتیی خزمەتگوزارییە حکومییەکان و لە ئاستی پرۆژەکانی ئاوەدانکاری و بەرهەمهێنان، بە بەراورد بە (زەرد)ستان.

 

دەسەڵاتدارانی (سەوز)ستان ئاماژە بە نایەکسانیی دابەشکردنی خەرجیی حکومەتی هەرێم لە پارێزگاکاندا دەدەن و پ.د.ک بەوە تاوانبار دەکەن کە باڵادەستییان لە حکومەتی هەرێمدا بۆ پیادەکردنی ئەو جۆرە نایەکسانییە لە دابەشکردندا بەکارهێناوە. 

 

سەردێڕێکی لاوەکیی دیکەش ناساندنی سیاسەتی پارتییە بەرامبەر بە بەغدا وەک سیاسەتێکی سەرەڕۆ، بەتایبەتی لەمەسەلەی ناوچە جێناکۆکییەکان و پاشەڕۆژی نزیکی پەیوەندیی نێوان بەغدا و حکومەتی هەرێم. ناوەندێکی بەهێزی ناو ی.ن.ک پێی وایە کە (سەوز)ستان باجێکی نایەکسانی ئەو سیاسەتە دەدات کە پ.د.ک بەسەر حکومەت و ئەوانیشدا سەپاندوویەتی.

 

تازە لامەرکەزی؟

 

لە رووی مێژووییەوە، لانی کەم لە دوای هەڵگیرسانی جەولەی 1994 ی شەڕی براکوژییەوە و تا ئەمڕۆ، هیچ رۆژێک لە رۆژان ئەم دوو دەڤەرەی (سەوز) و (زەرد)ستان یەک ئیدارەییان بەخۆیانەوە نەدیوەو هەریەک لەو دوو حیزبە، ئەوەندەی بۆیان چووبێتە سەر قۆرغی جومگە سەرەکییەکانی ئابووری و سەربازی و ئەمنیی دەسەڵاتیان لە زۆنی خۆیاندا کردووە و هیچ دەسەڵاتێکی یەکگرتووی حکومەت لە توانایدا نەبووە ئەو قۆرغکارییە ببەزێنێت. بۆ ئەوانەی بەم قسانە قاڵس دەبن، تەنها ئەوەندە دەڵێین کە لە مانگی رابوردوودا، لەبەر ئەوەی سەرۆکی حکومەت هێزێکی وەزارەتی پێشمەرگەی جووڵاند بۆ ناوچەی زینی وەرتێ لە رانیە، کە بەپێی ڕێکەوتنی ستراتیژیی نێوان ئەو دوو حیزبە، دەکەوێتە زۆنی (سەوز)ستانەوە، خەریک بوو کوردستان جارێکی دیکە لە خەڵتانی خوێنی شەڕێکی دیکەی براکوژیدا بگەوزێنرێت...

 

کەواتە لامەرکەزی چی؟

 

ئەوەی داوای لامەرکەزییەت دەکاتە داوایەکی نا عەقڵانی ئەوەیە کە بە کردار هەیە و 28 ساڵە لە کوردستان پەیڕەو دەکرێت. بەڵام لەپشت هەموو داوایەکی سیاسیی ناعەقڵانی، عەقڵانییەتێکی ترسناک هەیە.

 

لەکاتی قەیراندا، مێکانیزمی خۆپارێزیی هەر ئۆرگانێکی سروشتی یان کۆمەڵایەتی ئەوەیە کە چەقی قەیران لە خۆی دوور بخاتەوە. ی.ن.ک یش وەک هەر ئۆرگانێک، چونکە لە قۆرغکاریی کایەی سیاسیەکەیدا هاوشێوەی پ.د.ک بۆی نەلواوە نارەزایی بێدەنگ بکات، دروشمی لامەرکەزییەتی پێویستە بۆ خۆناساندن، نەک وەک شەریکێکی سیاسەتی زیاد لە 15 ساڵی دەسەڵات لە هەرێمی کوردستاندا، بەڵکو وەکو ئۆپۆزیسیۆنی دەسەڵاتێکی شکستخواردوو. بەوپێیە بەهۆی ئەم چەمکە سوریالییەوە، هەرچی شکستێک هەیە لە ئیدارەی دەسەڵات لە کوردستاندا لەملی خۆی دەکاتەوە دەیکاتە ملی پ.د.ک. واتە لە راستیدا بانگەشەی لامەرکەزییەت ئامرازێکی ئایدیۆلۆژییە بۆ پتەوکردنی پێگەی سیاسی لە کاتێکی زۆر دژواردا. وەک هەر ئامرازێکی ئایدیۆلۆژیش، ئەوەندە بەسە کە کار بکات نەک عەقلانی بێت.

 

ئەگەر سبەینێ لامەرکەزییەت پەیڕەو کرا؟

 

گریمان سبەینێ، بەبێ هیچ باجێکی سیاسی و ئەمنی، سیستەمی لامەرکەزی بۆ دەڤەری (سەوز)ستان دەستەبەر بوو...چی دەگۆڕێت؟

 

کێشەی سەرەکیی نەهاتنی مووچە لە بەغداوە، سەرەڕای رێککەوتنی ساڵێک لەمەوبەر ئەوەیە کە بەپێی رێکەوتنەکە لەبەرامبەر دابینکردنی 435.550.000 دۆلاری مانگانە بۆ مووچە بۆ فەرمانبەران و هێزە ئەمنییەکان و پێشمەرگە لە لایەن بەغداوە، هەرێمی کوردستان دەبوا 250 هەزار بەرمیلی نەوتی خاو مانگانە رادەستی کۆمپانیای گشتی فرۆشتنی نەوتی عێراق (سۆمۆ) بکات. بەڵام لەبەر هەڵەی خوێندنەوە لەلایەن دەسەڵاتدارانی هەرێمەوە، وا تێگەیشتن کە تەسبیت کردنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم لە بودجەی عێراقدا توانای ئەو فشارەیان پێ دەبەخشێت کە بێ ئەوەی بەشە نەوتەکە رادەست بکەن مووچەی فەرمانبەران لە بەغداوە هەر بەردەوام بێت، بەتایبەتى لەم بارودۆخەی ئێستادا کە قەیرانێکی قووڵی سیاسی لە عێراقدا هەیە و هێزە دەسەڵاتدارە کوردەکانیش وا دەزانن کە دەتوانن تای تەرازووی هێز بەهەر لایەکدا بیانەوێت، بخەن. 

 

ئەگەر مەسەلە تەنها دەستکەوتی ئابووری بێت، ئایا رادەستکردنی ئەو بڕە نەوتە بە قازانجی هەرێمە یان زەرەر؟ ئەگەر راپۆرتی کۆمپانیای دیلۆیت ئەند توش دەربارەی چارەکی چوارەمی ساڵی 2018 قەبوڵ بکەین و داتاکانی سایتی سۆمۆ دەربارەی فرۆشی نەوتی عێراق قەبووڵ بکەین، ئەوا دەزانین کە عێراق بە شێوەیەکی گشتی نەوتەکەی بە هەماهەنگ لەگەڵ نرخێکی تێکەڵی جیهانی دەفرۆشێت کە بە Average Crude Oil Spot Price Index ناسراوە. بڕوانە جووڵەی پێنج ساڵی نرخی ئەو تێکەڵە: 


ساڵی رابوردوو عێراق بە تێکڕا نەوتی بە 62 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک فرۆشتووە و نرخی تێکڕای ئەو تێکەڵەش هەر بەوەندە بووە. بەپێی دیلۆیت ئەند توش بێت، هەرێمی  کوردستان لە چارەکی چوارەمی ساڵی 2018 دا بە تێکڕا نەوتی بە کەمتر لە 54.20 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک فرۆشتووە، بەڵام لەو کاتەدا تێکڕای تێکەڵەکە 64.3 دۆلار بووە. واتە هەرێم بۆ ئەوەی کڕیارەکان رازی بکات نەوتێکی لێبکڕن کە حکومەتی عێراق هەر کاتێک بیەوێت بە دادگا نێودەوڵەتییەکان داوای بکاتەوە، ئەوا بە 10 دۆلار کەمتر لە نرخی ئەو تێکەڵەیە نەوتی فرۆشتووە. ئەمەش دەکاتە زیانی 400 ملیۆن دۆلار تەنها لەو 3 مانگەی راپۆرتەکەدا. رادەست کردنی ئەو نەوتە بە سۆمۆ و وەرگرتنی مووچەی فەرمانبەران لە بریی، نزیکەی 60 ملیۆن دۆلاری لەو 400 ملیۆنە فەوتاوەی دەگەڕاندەوە بۆ هەرێم.  وەک دیارە کێشەکە لە سوودی ئابووریی رادەستکردنی بەشەنەوتەکە نییە، بە تایبەتی کە نرخی نەوت بەهۆی پەتای کۆرۆناوە ئێستە گەیشتۆتە نیوەی تێکڕای نرخی ساڵی پێشوو.

 

کەواتە بەشە نەوتەکە بۆچی رادەست نەکرا؟

 

حکومەتی هەرێم سەرەڕای رێککەوتنی لەگەڵ بەغدا، پێناچێت هیچ کات ئامادە بووبێت ئەو بڕە نەوتە تەسلیم بکات. چونکە لە راستیدا ئەو بڕە پارەیەی لە ئەنجامی فرۆشی نەوت پاش لێدەرکردنی ئیلتیزاماتی قەرز و گرێبەستەکانی لەگەڵ کۆمپانیاکانی بەرهەمهێنانی نەوتدا بۆی دەمێنێتەوە، بەشی مەسرەفی بەڕێوەبردنی ئابووریی هەرێمی کوردستان ناکات. سی هۆکار کۆبوونەتەوە کە ئەم دەرئەنجامەیان لێکەوتۆتەوە:

 

یەکەم: وەک لە وتارێکی پێشوودا ئاماژەم پێداوە، هەرێمی کوردستان بەناوی سیاسەتی نەوتی سەربەخۆوە، کۆمەڵێک گرێبەستی کردووە لەگەڵ کۆمپانیا بەرهەمهێنەرە بیانییەکاندا کە زۆر خراپن و زیاد لە شەش ئەوەندەی عێراق بڕی قازانج دەرەخسێنن بۆ کۆمپانیا بیانییەکان لە فرۆشی هەر بەرمیلێک نەوتدا. هەروەها زیاد لە حەوت  ئەوەندەی نرخی ئاسایی کرێی تێپەڕبوونی نەوتی بۆری بە تورکیا دەدەن. سەرباری ئەمەش نەوتەکەیان بە تێکڕا بە 10-15 دۆلار کەمتر لە نرخی خۆی بە موشتەرییەکان دەفرۆشن.

 

دووەم:لە ئەنجامی گرێبەستی ئەوها نابەرپرسیار ولەبەر بەرزیی نرخی نەوت لە جیهاندا لە ساڵانی پێشوودا، حکومەتی هەرێم، هەموو کێشەیەکی دارایی بە قەرزی زۆر خراپ چارەسەر کردووە. بەهۆی خاڵی یەکەم و دووەمەوە حکومەتی هەرێم، لە چارەکی چوارەمی ساڵی 2018دا، بۆ نموونە، لەهەر 100 دۆلار فرۆشی نەوت تەنها 36.5 دۆلاری بۆ ماوەتەوە.

 

سێیەم: دوو حیزبی دەسەڵاتی سیاسیی هەرێمی کوردستان هەر لەوکاتانەوە کە نرخی بەرمیلێکی نەوت گەیشتبووە زیاد لە 100 دۆلار، پارەی نەوتیان وەک ئامرازێکی کڕینی سۆزی لایەنگران بەکار هێناوە، بەوەی خەڵکێکی زۆریان لەسەر بنەمای خزمایەتی و سۆزداری بۆ حیزب و کوتلە وبنەماڵە لە دەزگاکانی حکومەتدا دامەزراندووە و بۆ هەندێکیشیان زیاد لە مووچەیەکیان بڕیوەتەوە و زۆرێک لەوانە لە کولتووری میللیدا پێیان دەگوترێت بن دیوار. لە ئاکامی ئەمەدا، لە هەرێمی کوردستاندا ، بەپێی رێژەی دانیشتوان، دوو ئەوەندەی عێراق فەرمانبەری سەر دیوار و بن دیوار هەیە.

 

قازانجە ئابوورییەکەی رادەستکردنی نەوت هیچکام لەم کێشانە چارەسەر ناکات، هەر بۆیەشە حکومەتی هەرێم هەموو وەرزێکی دانوستان لەگەڵ حکومەتە جیاجیاکانی عێراقدا داوای یەکێک لە دوو ئەلتەرناتیڤی سەرەکی دەکات. 

 

ئەلتەرناتیڤی یەکەمیان ئەوەیە پشکی بەشەفرۆشی کۆمپانیاکانی دەرهێنانی نەوت لە کوردستاندا بکەوێتە ئەستۆی حکومەتی عێراق! ئەو حکومەتەی هیچ رۆژێک پرسی پی نەکراوە لە گرێبەستەکاندا و ئەویش لە لای خۆیەوە هیچ رۆژێک دانی بە یاسایی ئەو گرێبەستانە نەناوە… گەر لە داهاتووشدا دان بە "ماف"ی ئەو کۆمپانیایانە بنێت، پێناچێت ئامادەبێت زیاد لە تێکڕای پشکی قازانجی کۆمپانیا بیانییەکانی دیکە کە لە ناوەراست و خوارووی عێراق کار دەکەن، بدات بە کۆمپانیاکانی کوردستان. واتە پەیوەندیی (سەوز)ستان بە بەغداوە مەرکەزی بێت یان لامەرکەزی، کێشەی چەوتوچێڵیی گرێبەستەکان لەگەڵ کۆمپانیاکانی نەوت و ناهەقیی باجی هەناردەکرنی نەوت لەرێی تورکیاوە چارەسەر نابێت.

 

ئەڵتەرناتیڤی دووەمی داخوازییەکانی دەسەڵاتدارانی هەرێم ئەوەیە کە بەغدا قەرزەکانی هەرێم بخاتە سەر قەرزە سیادییەکانی دیکەی عێراق و دانەوەیان بگرێتە ئەستۆ. ئەمەشیان پێناچێت روو بدات لە کاتێکدا قەرزە خراپەکانی هەرێم بە زیاد لە 30 ملیار دۆلار مەزەندە دەکرێن و بەشێکی زۆریان بەمەرجی زۆر خراپەوە دراون کە هیچ حکومەتێکی وڵاتێکی دانپێنراوی جیهان ناچار نییە بچێە ژێرباریانەوە، چجای ئەوەی بیانکات بە قەرزی زامن کراو، واتەلە ئەولەوییەتدا بخرێنە پێش مشووری بژێویی خەڵکی عێراق! 

 

پۆخڵەواتی حکومەتە یەک لە دوای یەکەکانی بەغدا لە مامڵەکردن لەگەڵ قەرزدا زۆر لە کوردستان چاکتر نییە و ئەوانیش، بە دەردی سەرۆک وەزیرانی پێشوو و سەرۆکی ئێستای هەرێمی کوردستان گوتەنی: ئیفلاسیان کردووە. واتە بەغدا خۆی بە دەردی خۆیەوە دەناڵێنێت و ئامادە نییە، بە مەرکەزی بێت یان لامەرکەزی، باجی سەرەڕۆییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان بدات

 

….ئەی چی مایەوە؟ دەسەڵاتێک کە تا ئەمڕۆ ئامادە نییە تاوانبارانی سەرۆکجاشی کورد کە بەشداربوون لە ئەنفالکردنی سەدان هەزار ئینسانی کوردستان راپێچی دادگاکانی عێراق بکات، ئێستە ئەو دەسەڵاتە بیری کەوتۆتەوە کە خەڵکی کوردستان لەلایەن رژێمەکەی سەددامەوە ئەنفال و کیمیاباران کراوە و داوای قەرەبووی مەزەندە کراو بە زیاد لە 300 ملیار دۆلار لە عێراق دەکات. 

 

لای هەموو لایەک، بە بەغداشەوە، ئاشکرایە ئەمە تەنها کارتێکی فشارە، بەڵکو خودا و هیممەتی چاکان بیکەن و عێراق رازی بێت یەکێک لەو دوو ئەلتەرناتیڤەی پێشوو قەبووڵ بکات. لەم مەسەلەیەشدا، بەتایبەتی لەم کاتی قەیرانی هەمەلایەنییەی بەغدادا، شێوازی ئیدارەی  لۆکاڵەکان مەرکەزی بێت یان لامەرکەزی، هیچ لەم مەسەلەیەش ناگۆڕێت.

 

کەواتە، ئەگەر مەسەلە دەربازکردنمان بێت لەم قەیرانە ئابوورییە خنکێنەرەی دووچاری کوردستان، بە (سەوز) و (زەرد)ستانیەوە، هاتووە، ئەوا کێشەکان لە رێگەی سەرلەنوێ وتووێژکردن لەسەر گرێبەستە نەوتی (و غازی)ەکان لەگەڵ کۆمپانیاکانی بەرهەمهێنان دەکرێت، بەوی  لە ژێر هەڕەشەی ئەڵتەرناتیڤی خۆماڵی کردن و یەکخستنەوەی سیاسەتی نەوتی هەرێم و بەغدا ناچار بکرێن بۆ وتووێژ لەسەر چاککردنی ناوەڕۆکی گرێبەستەکان.

 

کارێکی وەها، سیاسەتمەداری وەک موسەددیقی ئێرانی دەوێت، کە ئامادەبێت گیانی لەدەست بدات، بەڵام سازش لەسەر مافە ئابووری و سیاسییەکانی میللەتەکەی نەکات. بەکوردییەکەی جۆرێک لە سیاسەتمەداری دەوێت، کە هیچکام لەمانەی ئاغای (سەوز)ستان و(زەرد)ستانن بە خەویش ناتوانن بگەنە باڵای. لەمەشدا مەرکەزی و لامەرکەزی شتێکی ئەوتۆیان بۆ ناکات. 

 

کاتی ئەوە هاتووە دان بەوەدا بنێین کێشە داراییەکانمان چارەسەریان سەرلەنوێ رێکخستنەوەی سیستەمی بەرهەمهێنان و هەناردە کردنی سامانە سروشتییەکانی دەوێت. دەکرێت لەم بوارەشدا سوود لە حکومەتی بەغدا وەربگیرێت، بەڵام لە لیستی چارەسەرە بەسوودەکاندا بێکەڵکترین و چەواشەکارترین چارەسەر لە ئێستادا، بانگەشەی کاڵوکرچی لامەرکەزییەتە. بانگەشەیەکی وەها لە ئێستادا رەنگە ئامڕازی جۆشدانی هەندێک لە عەوامی حیزب بێت، بەڵام لەوە زیاتر چییدی نییە.