fbpx
Shadow Shadow

هەڵەبجە بە بەرچاوی دنیاوە

23:10 هه‌ینی 15 ئادار 2019
article image

 

(63) ساڵ پێش خنکانی هه‌ڵه‌بجه‌؛ جیهان پڕۆتۆکۆڵی قه‌ده‌غه‌کردنی به‌کارهێنانی گازی خنکێنه‌ر و ژه‌هراوی و جۆره‌کانی دیکەی شه‌ڕو شۆڕی به‌کتیریۆلۆجی مۆرکرد. “پرۆتۆکۆڵی جنێڤ” کە لە ساڵی (1925) لەلایەن زۆرینه‌ی ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌کان واژوکرا به‌کارهێنانی چه‌کی کۆکوژی یاساغ کرا!.

بە گوێرەی رێککەوتنەکە هەر جۆرە بەکارهێنانێکی چەکی کیمیایی (Chemical Weapons)بایەلۆجی و ناوەکی و تیشک قەدەغە کراوە. لەگەڵئەوەشدا، سەرەڕای هەبونی یاسا نێودەوڵەتی و رێککەوتنەکان بۆ ڕێگریکردن لە بەکار‌هێنانی چەکی کۆمەڵکوژ (Weapons of Mass Destruction)جیهان بێدەسەڵات مایەوە لەو تراژیدیا مرۆییانەی سەدەی رابردو دەسەڵاتە ستەمکارەکان خوڵقاندیان.

بۆ وێنە لە کەیسی هەڵەبجەدا، یاسا نێودەوڵەتی و پرۆتۆکۆڵ و رێککەوتنەکان نەک هەر نەیانتوانی قوربانی لە دەستی جەلاد قوتار بکەن، بەڵکو بە دیار ویژدانی سڕبونی جیهانەوە شارێک کۆمەڵکوژ کرا و، مناڵ و ژن و پیر و گەنج هێواش ‌هێواش خنکان و جیهانیش تا رادەیەکی بەرچاو وەک تەماشاکارێکی پاسیڤ و رێککەوتنەکانیش وەک دەقێکی مردو مانەوە.

نه‌ته‌وه‌یه‌کگرتوه‌کانی سەرده‌می (خافێر پێرێز دیکۆیلاری) لەکاتی کیمیابارانی هەڵەبجەدا وه‌ک ده‌مه‌زراوه‌یه‌کی بێده‌سه‌ڵات و ناچیز چاوه‌کانی داخست و دیفاکتۆیەکی پڕ مەرگەساتی قبوڵکرد، ئه‌گه‌رچی کاردانه‌وه‌ و ده‌نگدانه‌وه‌ی کاره‌ساتی کیمابارانی هه‌ڵه‌بجه‌؛ سیناتی ئه‌مریکای ناچارکرد گه‌مارۆی ئابوری بخاته‌ سه‌ر حکومەتی عێراقی، به‌ڵام هه‌ر زوو ئیداره‌که‌ی “رۆناڵد ریگان” رێی له‌ جێبه‌جێکردنی بڕیاره‌که‌ گرت و سزای عێراق یان نه‌دا!.

سزانه‌دانی عێراق دوای ئه‌و یه‌قینه‌ش بو؛ که‌ پێنج ساڵ پێش کیمیابارانی هه‌ڵه‌بجه‌ و پرۆسه‌کانی ئه‌نفالی کورد، بۆ یه‌که‌مجار له‌ ته‌موزی (1983) له‌جه‌نگی ئێران دا گازی خه‌رده‌لی به‌کارهێنا، هاوکاتیش له‌ شوباتی (1984)دا بۆ یه‌که‌مجار رژێمی بەعس‌ گازی دەمار (Nerve agent) له‌ مه‌یدانی جه‌نگدا به‌کارهێنا.

گۆڤاری ئەمریکی فۆریەن پۆلیسی (Foreign Policy) پێشتر بڵاویکردبووەوە کە واشنتۆن ئاگاداری بەکارهێنانی چەکی کیمیایی بوە. دۆکیومێنتە ئاشکرابوەکانی (CIA)یش هەمان راستی دەسەلمێنن و ئەو نهێنیە تێیدا ئاشکرابوە کە سەرۆکی پێشوی دەزگای سی ئای ئەی ولیام کا‌سی کە کەسێکی نزیکی رۆناڵد ریگان بوە؛ زانیاری دەربارەی شوێنی بەرھەمھێنانی چەکە کیمیاییەکانی عێراق پێگەیشتوە.

تۆپ تیرۆرستی جیهانی، ئوسامه‌ بن لادن، که‌ زۆرێک بە کوڕی سیاسه‌ته‌کانی ئه‌مریکا ناویان دەهێنا، له‌ (11)ی کانونی دووه‌می(1999) بۆ (نیوز ویک) ده‌ڵێت “عێراق له‌لایه‌ن ئه‌مریکا و به‌ریتانیه‌کانه‌وه‌ پشتگیری ده‌کرا له‌ جه‌نگی دژ به‌ ئێران، کاتێکیش چەکی کیمیایی دژ به‌ گه‌لی کورد به‌کارهێنا ئەوان بێدەنگ بون.”

لێرەوە شۆک نابین کاتێک دەوڵەتە زلهێزەکان زو زو ماسکەکانیان توڕ دەدەن و دەموچاوێکی دیکە نیشانی قوربانیەکان دەدەن، ئەوەتا کاتێک ئەمەریکا وەک فریادڕەس دێتە عێراق هەڵوێستەکانی دەگۆڕێت. وەکچۆن له ‌گه‌رمه‌ی پرۆسه‌ی رزگاری عێراق و له‌ شوباتی (2003) وه‌زیری به‌رگری ئەوکاتی ئه‌مریکا دۆناڵد رامسفێڵد بۆ “نیویۆرک تایمز”، وتی “ئێمه‌ نیگه‌رانی ئه‌وه‌بووین سه‌دام چه‌کی کۆکوژی دژ به‌ گه‌لی کورد به‌کارهێنا و به‌رپرسیار‌ێتی ده‌خسته‌ ئه‌ستۆی ئێمه”.

ئێستا که‌ جیهان یاده‌وه‌ری کاره‌ساتی هه‌ڵه‌بجه‌ ده‌کاته‌وه‌ و، مێژوی به‌کارهێنانی خراپترین توندوتیژی له‌رێی چه‌کی کۆکوژ و ته‌کنیکی سه‌ربازی تۆقێنه‌ر به‌رامبه‌ر میلله‌تێک که‌ خاوه‌نی ساده‌ترین ئامرازی به‌رگریکردن له‌خۆی نه‌بوه‌ دەهێنێتەوە یاد؛ مەترسیەکان تەواو نەبون و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و عێراق و ناوچەکە لە ژانێکی دیکەی شەڕ و ململانێی دەوڵەتە پڕ هەژمونەکانن.

نوێترین راپۆرتی ئینستیتوتی نێودەوڵەتی توێژینەوەی ئاشتی ستۆکهۆڵم لە سوید ئاشکرای کردوە؛ زیاتر لەنیوەی چەکی جیهان لە پێنج ساڵی رابردودا رەوانەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست کراوە. بەپێی راپۆرتەکە ئەمەریکا فرۆشیاری یەکەم و روسیا پلەی دوەمی گرتوە. ئەم چەکانەش بۆ ئێستا و داهاتو؛ تەنوری ئاگری ناوچەکە خۆشتر دەکەن و قوربانیانیش زیاتر دەکەن.

ئەنجام خاڵێکی مەترسیدارە، له‌ ژێر داروپه‌ردووی روخاوی جه‌نگ و شەڕ و کوشتاری بە کۆمەڵ و بەرژەوەندی دەوڵەتە زلهێزەکان هێشتا ئومێدی سەقامگیری سیاسیی و حوکمی یاسا و ژیانێکی شایستە بونێکی لاوازی هەیە. هێشتا “هەڵەبجە” نەبوە بە دەرس و “قوربانیەکانی ئەم ناوچەیەش” نەبون بە ژمارە و خەم لای رایگشتی جیهان.

 

وشە كلیلەكان:

Do NOT follow this link or you will be banned from the site!
عاجل عاجل