fbpx
Shadow Shadow

‎چۆن بزووتنەوەی گۆڕان تێپەڕێنین؟

بزووتنەوەی گۆڕان كێ بوون و چیان گۆڕی ؟

14:52 دوو شه‌ممه‌ 16 ئه‌یلول 2019
article image

بیروڕا- ئەبوبەکر حەسەن

.

١

لە دواهەمین و یەكلاكەرەوەترین چرساتی دانوستان و گفتۆگۆكاندا بزوتنەوەی گۆڕان (عومەری سەید عەلی، جەلال جەوهەر، عوسمانی حاجی مەحمود..) دەنێرێت. لە كوێدا ؟ لەو شوێنانەی كە دوا بڕیاری تێدا دەدرێت، بەڵام هێشتاكە ئەم كاراكتەرانەش دوا دەسەڵاتی بڕیاردان نین و دەبێت لە ڕێستەكاندا پەیوەندی بە كاك نەوشیروانەوە بكەن، یاخود بگەڕێنەوە بۆ سەرچاوەی سەرەكی و دوا پنت و بڵندترین پنتی بڕیاردان، كە ئەویش دیارە كێیە!.

.

٢

دەرچوونی نەوشیروان موستەفاو جێهێشتنی بزوتنەوەكە ونبوون و دووری لە بزوتنەوەو جەماوەری بزوتنەوەكەوە ئەو كەلێن و درزو پەرش و بڵاویی و بێسەروبەرییەی خوڵقاند كە دەبینرێت. هاتنەوەو گەڕانەوەی كاك نەوشیروان لە موعجیزەیەك دەچێت بۆ ئەوانەی چاوەڕوانی هاتنەوەی دەكەن. چاوەڕوانی گەڕانەوەی ئەم پیاوە بۆ ئێمە ئەو دۆخە سایكۆ-سۆسیۆلۆژییەیە كە هێشتا ئێمە لە ناو سەرمایەی كاریزمایی و پاڵەوانەكانی ڕۆژگاری شۆڕش و شاخداین نەك دونیای دام و دەزگاو گەمەی مەدەنی.

.

٣

دەسەڵات قودرەیەكی سەیری خۆگۆڕین و فۆرم گۆڕینی هەیە لەوەی بۆ فریودان و چاوبەستنی هەیمەنە لەسەركراوەكان، تا پەی بە مەئلوفیی و عادەتیی و یەكڕەنگی دەسەڵات و گەمەكانی نەبەن. دەسەڵات گەمەو گەمەكەرە، دەسەڵات یاریی و یاساو ڕێساكانی گەمەكردنی هێزەكانە. گۆڕان فۆرمێكی پڕ لە ماسك و داپۆشراوی دەسەڵات و شەرعییەت و كاریزماو چیرۆك و حیكایەتەكانی نەوەی شۆڕش و شاخە، بەڵام بە گەمەو دەستبردن بۆ گەمەو یاری نوێ لە ناو میكانیزم ڕێوشوێنی گەمەیەك كە نەبینرێت، یاخود چاوبەستن و فریودان لەناو ناونان و ناولێنانی نوێداقودرەت و توانای جیاوازبوونێكی كاتی و ڕاگوزەری هەبێت.

.
گۆڕان گردكردنەوە، كۆكردنەوەو خڕكردنەوەی سەرمایە وحیكایەتی دابڕاو درزتێكەوتووی نەوەیەكی تازەو خەیاڵی تازە بوو لە ناو (تاكتیكگەلێكدا)،كە مەحكوم و ناچاربوو ڕۆژێك هەر بكەوێتەوە سەر لەوح و جەوهەری پاسیڤ و شەڕی كۆنی هێزەكان و شەڕی هێزەكان.

.
هێزەكان بۆ بردنەوەو یەكلاییكردنەوەی ململانێی و شەڕێك دەست بۆ هەموو سەرمایەو میكانیزمێك دەبەن لە پێناو بردنەوە،و بەلای خۆدا خستنی پارسەنگی هێزو تواناكانی. هەژاریی و كڵۆڵیی هێزە سیاسییەكانی دونیای ئێمەو دونیای ئیسلامی لەوێدایە كە ناتوانن هێزی نوێی جیاوازو دابڕاو بن لە هێزی پێش خۆیان و گوتاری ئەو هێزەی كە، لە هەناوییەوە لێی هاتوونەتە دەرەوە. هەر كردەو ئەكتێكی ئەم هێزە (جیابووەوانر) لە دەیان و سەدان شوێندا كرشەو حیكایەت و میكانیزمی ئەداكردنی هێزەكەی پێشەوەی خۆیان بە دیار دەخەن. نموونەی ئەو كۆبوونەوە چارەنوسسازانەی كە تەنیا گفتوگۆو نیقاشی بێزەنتی تێدا ئەنجام نادرێت، بەڵكو یەكلاكەرەوەو چركەساتی عەزم و جەزم و حەسمە.

.
٤
دونیای ئێمە هیچ بەرئەنجامێكی پۆزەتیڤ و ئیجابیی و داهێنەرانەی لە هێزە مونشەقەكان نەبینیوە، واتە هێزێكی مونشەق و جیابووەوە نەیتوانیوە شتێكی نوێ پێشكەش بكات، تەنیا پاراستنی چەند بەرژەوەندییەكی كەسی و گروپی نەبێت لە گروپی دایكدا پێشێلكراوە. دونیای ئێمە پێویستی بە هێزی ڕادیكاڵی نوێیە كە چ سەروكارێكی لە گەڵ هێزەكانی پێش خۆییدا نەبێت. ئێمە لە مێژووی سیاسیی و ڕزگاریخوازیماندا دوو چركەساتمان هەیە، یەكەمیان دامەزراندنی پارتی و شۆڕشی ئەیلول و چركەساتی نەوەیەكی نوێ و تازەی پاش نسكۆی ١٩٧٥ كە، نەوەیەك وەك هێزو وەك ئەكتی سیاسیی و ئیدۆلۆژی كە تازەبوون.

.
ئەگەرچی جوڵانەوەو بزوتنەوەكانی دیكەی ئێمەیە هەموویان جیابوونەوەو ئینشیقاق و درزتێكەوتن بوو. دەكرا لە پاش ڕاپەڕین و نیوەی دووەمی نەوەدەكان و سەرەتای دوو هەزار كە پۆتۆنسیالێتی هەبوو بۆ كردەو ئەكتی نوێی سیاسی، هێزی نوێی سیاسی چالاك و خولقێنەری لێبەرهەم بهاتبایە. چون ئێمە لەو چركەساتانەدا سەروكارمان لە گەڵ كاڵبوونەوەی سەرمایەی شۆڕشگێڕیی و كاڵبوونەوەی چیرۆكی شاخ و پاڵەوانەكانی شاخدا هەبوو. ئێمە كەوتینە ناو سیاق و هەلومەرج و ڕێوشوێنی نوێ و تازەی جوڵەو ئەكتێك، نەوەیەكی نوێ پێكهات. ڕەخنەی جددی وەك پرۆژە، خەباتی مەدەنیی و فشاری سەندیكایی، جەنگی كەمینەیی و پەرشوبڵاو ڕامنەكراو. دروستبوونی ناڕەزایی و فشار لە ناو هێزە كلاسیكی و تەقلیدییەكانماندا. خەبات و بەرگریی و یاخیبوون و بەرەنگاری نەبردرابوونەوە دەرەوە و لە هەناوی هێزەكانماندا فشارو بەرگری دروستبوو ، خزو سرك و لوا بە شێوەیەك كە بێشوناس و نادیارو بڵاو بوون.

.

٥

بزوتنەوەی گۆڕان بە چەندین ڕوودا خەنجەرێك بوو لەو بەرگریی و بەرەنگاربوونەوەو و یاخیبوون و بەربڵاویی و كەمینەییانەی كە جێگەی بێئومێد بوون :

.

*– بزوتنەوەی گۆڕان گەمەو فرت و فێڵی ئەو ئەكتەرە كلاسیكیی و تەقلیدیی و كۆنزەرڤاتوارەبوون كە، دەیانوویست بە هەر جۆرێك بووە هێڵێكی گەیەنەر دروست بكەن و كاریان لە باو پرۆسەو ڕێوشوێنی ئحتیواكردن و ئاشتكردنەوەی ئەم نەوەیە بێت.

.

-* هەوڵ و پرۆژەی دەسەڵات بوو بۆ ئەوەی لە فۆرمی ئۆپۆزسیۆنبووندا خۆی دەربخات، بزوتنەوەی گۆڕان هەوڵ و میكانیزمی پڕ لە گەمەو شاراوەی دەسەڵات و گەمەی دەسەڵات بوو بۆ بەردەوامیدان بە خۆیی و فراوانكردنی ڕووتەخت و فەزای هەناویی و لە
خوارەوەبوونی خۆی.

.

– * وەختێك كە زانرا ناڕەزایی و بەرگریی و بەرەنگاری كەمینەیی و سەندیكایی و پەرشوبڵاو وون و نادیارە، لە ناو نادیاریی و بێشوناسیی گروپ و هێزو گردبوونەوە بچوكەكانیشدا، دەسەڵات ترس و بیمی هەیە، دەسەڵات زۆربەی جار كۆنترۆڵ و دیسپلین وندەكات، بۆیە بزووتنەوەی گۆڕان گەورەترین خزمەتكاری دەسەڵات بوو لە خڕكردنەوەو كۆكردنەوەو ڕێكخستنی هەوڵە پەرش و بڵاوەكاندا، وەك گەمەیەكی ترسناكی دەسەڵات، جا بزانێت یان نەزانێت شوناسێكی ڕێكخراوەیی و سیاسی پێبەخشین، بەخشینی چیرۆك و مۆراڵی كاركردن و بەرەنگاربوونەوەو بەرگرییەك كە زۆر پلە نایاب بوو بۆ دەسەڵات چونكە دەركەوتن و خۆیان دەرخست، ئەمەش شەڕەكەی بۆ دەسەڵات ئاسانتر گرد تا بیان ناسێتەوەو هەوڵی ڕامكردن و كۆنترۆڵكردن و ماڵیكردنەوەیان بدات. یاخود مامەڵەیەكی سیاسیی و گفتوگۆی بەخشین و وەرگرتن و دان و ستانیان لە گەڵدا بكات.

.

-* بزوتنەوەی گۆڕان هێزو ئەكت و كەس و سەرمایەی ناڕەزایی و بەرهەڵستكاری بردە دەرەوە و بەرەی لێ دروست كرد. تا ئەو كاتەی بەرگریی و بەرەنگاریی و بەرهەڵستی لە ناو دەسەلاتی سیاسی ئێمەدا بوو، نادیارو بێشوناس و پەرشوپلاو بوو. بە چوونە دەرەوەی هێزی ناڕازی ئێمە دەسەڵات نەیارو دوژمنی ئاشكرای بۆ پەیدا بوو، لەوە كارەساتاوی تر ئەو دەنگە كەم و هێزە بجووكە ناڕازییانەی ناو هەناوی یەكێتی و پارتی یان بێدەنگ بوون یان پاشەكشەیان كردو چوونەوە باو هێزە كلاسیكیی و تەقلیدی و جەنگە كۆنەكەوە.

.
*- بزووتنەوەی گۆڕان، نەوەو هێزێكی بێئوومێدو بێهیوای دایەوە دەستی هیواو ئومێدو موژدەی درۆزن و ساختە، بوو بە هۆی خۆكوژی نەوەیەك كە بە چەندین ساڵی دیكە ناكەوێتەوە سەرپێی خۆی و ناتوانێت هەڵسێتەوە. نەوەیەكی نائومێد كە تەنیا ئومێدێكبوو، خستییەوە ناو گەمەی پلەو پۆست و ئیمتیازات و خاڵیكردنەوەوە. كردنییەوە بە قوڕگی دەسەڵاتدا.

.

*- گۆڕان و مێژووی دەركەوتنی ئەم ئەكتەی ئۆپۆزسیۆنبوون لە فۆرمی گەمەكانی دەسەڵات و غەوغاو گەڕەلاوژەوقیژەقیژو، لێدان و چەپۆكێكی زۆر ترسناكبوو لە چەمك و ئەكتی سیاسیی ئۆپۆزسیۆنبوون درا.

.

*_ بزوتنەوەی گۆڕان بێحورمەتیكردن بوو بە نائومێدییەك كە دەكراو دەتوانرا هیواو ئومێدی گەورەی لەسەر هەڵبچنرێت. ڕادیكاڵبوونێكی بێفكرو هەژارو كڵۆڵ لە تیۆریزەو چەمكاندن. هەژاری لە ئەدەبیات و فكرو كردەی فكریی و تیۆریزەی ڕادیكاڵیی و ڕادیكاڵێتی تێۆریزەكراو. لە بری ڕاو سەرنجی ئینشایی و عاتیفی لەسەر دەسەڵات و ناشیرینكردنی دەسەڵات، نواندن و تەفسیركردنی دەسەڵات تەنیا وەك دەوڵەت و دەزگاو دەسەڵاتی دەوڵەتی، تەعریف و پێناسەی تازەی بۆ دەسەڵات و ئەرك و وەزیفەو پنتەكانی هەبوایە. بزووتنەوەیەكی بێفكر كە، ئەكتی سیاسی ئۆپۆزسیۆننانەی دەیان ساڵ بردە دواوەو لە باریبرد، تێكیدا، تەحریفی پێكرد، تەشویهی كرد.

.

٦

ئەوە چییە وا دەكات بڕێكی زۆر لە خەڵك نەتوانن دەسبەرداری ئەو وەهمەببن كە ئەم بزوتنەوەیە چ جیاوازییەكی نییە لە ئەكتەرو سەرمایەو شەرعییەت و چیرۆكدا لە گەڵ تەواوی هێزەكانی دیكەی دونیای ئێمەدا؟ بۆچی وازهێنان و دەست لە كاركێشانەوەو پاشەكشەكردنی ئەكتەری وەك شاهۆ سەعید، دكتۆر زانا، دكتۆر جەعفەر، موحەمەد حاجی و …قەبوڵ نەكرێت و وەك خیانەتكارو پاشەكشەكەر لە پرۆژەو هەنگاوەكان تەماشا بكرێن ؟

.
كاتێك گۆڕان و گوتاری گۆڕان دەبینی لە نێوان دۆست و دوژمن دابەشكردندا زەڕڕەیەك جیاوازی نییە لە گەڵ تەواوی هێزەكانی دیكەی دوونیای ئێمەدا، دەبێت بێ بیركردنەوەو بێ دوودڵیی و بێ قووڵبوونەوەو بێ گەڕان ئەوەمان لای ڕوون بێت كە، گۆڕان هیچ جیاوازییەكی نییە لە گەڵ هێزەكانی دیكەدا، نەك جیاوازی نییە، بەڵكو گۆڕانخوازان توندترو ئیدیۆلۆژیترو كەللە ڕەقتر دونیا بەسەر دونیای و دوژمن و نیشتمانپەروەرو خیانەتكارو، ئەخلاقیی و بێ بێ ئەخلاقیی و بەرەی گەل و بەرەی ددەسەڵاتدا دابەش نەكەن.

.
ئەگەر هاتباو مێژووی سیاسیی ئەم بزووتنەوەیە تەنیاو تەنیا تێكدانی ئەم ئەخلاقی دۆست/ دوژمن، باش/ خراپە بووایە، ئەوا بەرهەمێكیان دەبوو بە پلەیەك نەك تەنیا دونیاو فەزای سیاسی ئێمە، بەڵكو دونیاو فەزای فكری و ئەقڵانیش قەرزارباریان دەبووین.

.
ئەوانەی نایانەوێت گۆڕان وەك هەرهێزێكی دیكە ببینن و جیاواز نەیبینن لە هێزەكانی دیكەی دونیای ئێمە، هەندێكیان ئەو ئەكتەرە كۆنانەن كە گۆڕان دوا تیریانە لە ناو دونیای سیاسەتكردندا، هەندێكیان ئەو بێئومێدانەن كە ماندوون و ناتوانن جارێكی دیكە بەرهەڵستكاری بخولقێننەوە. هەندێكیان مەستی وەهم و خورافەی گۆڕان شۆڕش دەكات، هەندێك دیكەیان بەشیان لە پلەوپۆست و ئیمتیاز بە هۆی گۆڕانەوە دەست كەوتووە، هەندێكی دیكە بەهەر جۆرێك بووە لەو بڕوایەدان دەبێت بەرانبەر یەكێتی و پارتی هێزێك هەبێت….. وە چەندین پاساوی مانەوەو پاساو بۆ مانەوەی دیكە.

.

چۆن بزووتنەوەی گۆڕان تێپەڕێنین ؟

لە بارەی دەسەڵات و بەرەنگارییەوە، چۆن بزوتنەوەی گۆڕان تێپەڕێنین ؟

.

١

گۆڕان كاری بووبوو بە دێوكردنی دەسەڵاتی سیاسی و بە پیشەسازی بەرهەمهێنان و بەرهەمهێنانەوەی وێنەگەلێك لەسەر دەسەڵات، كە جگە لەخولقاندنی دۆزەخ، دەسەڵات كارێكی دیكەی نییە. دەسەڵات لە هەر كوێیەك بێت دزو شەوكوتیی و جەردەیی و تاڵانیی و ڕاوڕوت و ئینسانكوشتن و تەواوی كارەساتەكان لەوێیە. بۆ ئۆپۆزسیۆنی ئێمە، دەسەڵات هۆكارو تاوانباری یەكەم و كۆتایی نەهامەتی و بەدبەختییەكانی ئێمەیە.دەسەڵات ئەو دەجالەیە بە كوشتن و لە ڕیشەدەرهێنانی تەواوی نەهامەتیی و كێشەكانی دونیای ئێمە لە نێوان شەو و ڕۆژێكدا چارەسەر دەبێت.

.

٢

هەژاریی و كڵۆڵیی ئەدەبیاتی گۆڕان لەو شوێنەدا جێگەی بەزەیی و بەدبەختیی بوو كە دیدگاو گۆشەنیگایەكی قووڵی فیكری لە پشت تێگەیشتنیانەوە نەبوو بۆ دەسەڵات.

.
تەفسیریی گۆڕان بۆ دەسەڵات سەر بە میراتی ماركسیزمی شۆڕشگێڕیی بوو. بزوتنەوەی گۆڕان و تەفسیرو شیكردنەوەو ڕەخنەكانی نە لە ناو فەلسەفەی كلاسێكدابوو، نە لە ناو تەفسیرێكی ڕەخنەیی سەر بە میراتی پۆست مۆدێرنیتێ.

.
گۆڕان بزوتنەوەیەكی سروشت شۆڕشگێڕی ماركسیستیانەی سەر بە قوتابخانەی شۆڕشگێڕیی و ئەقڵی سیاسیی و شۆڕشگێڕیی سەر بە شاخ بوو. هەمیشە گۆڕانكاری لەسەڕەوەو لەوێشەوە شۆڕكردنەوەو دابەزاندنی بۆ خوارەوە.

.
تێگەیشتن و تەفسیركردنی دەسەڵات وەك سەری مارەكە تەنیا سەر بە میراتێكی تەفسیركردن و تیۆریزەكردنی شۆڕشگێڕییانەو شەڕی بەرەیی و یەكلاكەرەوەیە.بەڵام دیارە ڕێكخستن و ئاراستەكردنی كەس و هێزی توڕەو ناڕازیی لە ناو دیسكورس و جەنگی بەرەیی و سەراپاگیردا جگە لە شكست دەرئەنجامێكی دیكەی نییە.

.

٣

گۆڕان لە ناو ماكینەو پیشەسازیی بە دێوكردن و دێواندنی دەسەڵاتدا چی بەرهەمهێنا ؟ وێنەیەكی ناشیرین و بە دێوكراو و بە دۆزەخییكراوی دەسەڵات كە توشی دەرئەنجامێكی كردین هەر كەس و گوتارو هێزێك بچێتە دەسەڵات و دەسەڵاتی سیاسی بگرێتەدەست، بە ناچاریی و بە حەتمیی و بە جەبر دزو گەندەڵ و ڕاوڕووتكەرو شەوكوتە.هەر لێرەوە بەشداریی خۆیان لە بەڕێوەبردنی حكومەت و وڵات و دامودەزگاكانی خزینرایەوە ناو هەمان وێنەو هەمان دەرئەنجام كە خولقێنەری یەكەم و كۆتایی هەر خۆیان بوون.واتە ئەتمۆسفێرو كەش و فەزایەكی سروتیی و مۆراڵیی وایان بەرهەمهێنا كە خۆشیان مەحكوم دەكات بە هەمان لۆژیكی بەرهەمهێنانەوەی دونیای یەكێتی و پارتی.

.

٤

دەبێت لەوە دڵنیا بین گۆڕان زیاترو باشتری پێ نەدەكرا. چون ئەكتەرو بكەرەكانی گۆڕان هەمان ئەكتەرو بكەری ناو مێژووی چەندین دەیەی یەكێتی و پارتین. واتە ئەكتێكی سیاسی نەخولقێنرا كە سەر بە هەمان ڕیشەو ژینیالۆژیای یەكێتی و پارتی نەبێت. كاڵفامیی و هەژاری تێڕوانینی خەڵكانێكی زۆر بوو لەوەی چاوەڕوانی ” شتێكی جیاواز” لە كۆمەڵە ئەكتەرێك بكرێت كە، بە سەرمایەو بە زمان و بە شەرعییەتی بەردەوامیی و مانەوەو كوڕی شەرعی هەمان میراتی یەكێتیی و پارتیی بوون.

.
زاڵبوونی تەقس و فەزایەكی هاشوهوش و هەراو هوریا نەیدەهێشت فكر و فەلسەفەی سیاسی قسە بكات. قسەیەكی جیاوازی فكریی و فەلسەفیش مەحكوم بوو بە لایەنگیریی و دۆستایەتی دەسەڵاتی سیاسیی یەكێتیی و پارتی. بەشداریكردنی گۆڕان لە دانوستان و گفتۆگۆكاندا بە ئەكتەری كۆنی شۆڕشگێڕیی وەك ( عومەری سەیید عەلیی و جەلال جەوهەرو …) لە ڕویی سۆسیۆلۆژیاوە زۆر شتمان پێ دەڵێت. شتگەلێك كە دەبوو فكر وردی بكردایەتەوە.

.

٥

‎مێژووی هیچ گردبوونەوەو كۆبوونەوەیەكی بەشەری پێمان ناڵێت دەسەلات بوونی نەبووە.لای ئەنترۆپۆلۆژیاو ئەنترۆپۆلۆگەكان ئەوە گومان هەڵناگرێت كە نە دەسەڵات و فۆرمەكانی دەسەڵات دەسەبەرداریی كۆمیونێتیی و گردبوونەوویەكی مرۆیی بووە، وە نە هیچ گردبوونەوەو پێكەوە ژیانی مرۆیی و مرۆڤەكان بێ جۆرێك لە جۆرەكانی دەسەڵات بوو. چ دەسەڵاتێكی نوسراو بە یاساییكراوی ناو مۆدێرنیتێ، یاخود فۆرمەكانی دەسەڵاتی نەنوسراو و زارەكی دونیای پێش مۆدێرن پێش مێژوو. ئەگەر چی سەرچاوەو سەرمایەو شەرعییەت و میكانیزمی كاركردنی دەسەڵات بەپێی هەلومەرج و كۆنتێكست سڕوشتی تایەبتییان هەبووە.

.

٦

دەسەڵات بە ئیمانێنت ئامادەیی ڕەهای هەیە. بەڵام كڵۆڵیی و تەنگەنەفەسیی و هەژاریی فكریی و فەلسەفیی گۆڕان لە ناو گەمەو جەبریی ئەقڵی شۆڕشگێڕیی كوردیدا پەی بە دەسەڵات نەدەبرد كە دەكرێت بەرگریی و بەرهەڵستییەكان بە ئیمانێنت و هەناونشینی بدۆزێتەوەو خواردنییان پێ بدات.

.
دەسەڵات لە فەلسەفەی كلاسیكیشدالە ئەفلاتونەوە تا پەیدابوونی كۆمەڵگەی دیسپلینیی و كۆمەڵگەی كۆنترۆڵیش لە فۆرمە شوانكارەیی و تیۆلۆژییەكەشیدا، لە سەدەی نۆزدەو بیست و ئێستاشدا، هەرگیز وێنەیەكی ئیبلیسیی و شەیتانی لە خۆ نەگرتبوو. دەسەڵات بە ئیمانێنت و لە ناو سەیرورەیەكی ڕەهادا بوونی هەیەو بوونی بەردەوام دەبێت، ئەوەی دەگۆڕێت فۆرمی دەركەوتن و مانێڤستبوونی دەسەڵاتە لە كۆنتێكستێكی جیاوازدا.دەسەڵاتی دونیای ئێستا لە ناو تەكنیك و تەكنۆلۆژییادا فۆرمیی دەركەوتنی جیاوازە، دەسەڵاتی ناو مۆدێرنیتێ و سەدەی دەركەوتنی دەوڵەتی نەتەوەیی و دەوڵەتیی هاوڵاتیی فۆرمی دەركەوتن و كاركردنییان جیاوازە.

.

٧

پێش دەركەوتنی گۆڕان لێرەو لەوێ دەسەڵات و بەرگریی و بەرهەڵستكاریی فۆرم و مانێڤستبوونی دیكەی هەبوو. دونیای پێش جیابوونەوەی گۆڕان، دەسەڵات لە ناو پرۆسێسیوسەكانی پەرشبوون و دابەشبوون و كەرتبوون و تەنانەت بەركەوتن و بەرگری باشتریشدا بوو. بەرگرییەكان لە شوێن و جوگرافیایی جیاوازدا زیاتر ” گەریلایی” بوو.ئەكتەرو بكەری جیاوازو ئەكتی سیاسی جیاواز لە دەركەوتن و بڵاوەكردندا بوون. بەرگرییەكان لە بری ئەوەی بەرەیی و بەركەوتنی توندو ڕەق و زبرو تیژ بم، ئیمانانسیترو گەمەكەری باشتر بوون. بەشێوەیەك بەرگریی و بەرهەڵستكارییەكان خەریكی بەرگریبوون ، فۆرمی دەركەوتنی بەرەنگاری و بەرهەڵستكاریی لە ناو پارتەكانی دەسەڵاتی سیاسی ئێمەشدا فۆرمیولە دەبوو. لە ناو یەكێتی و پارتێدا پەراوێز هەبوو، كەنارنشینەكان خەریكی جەنگیی گەریلایی و لێدان و خۆۆشاردنەوە بوون بە شێوەیەك خۆیان جیا دەكردەوەو ئەكت و ئەكسیۆنی جیاوازیان دەنواند.دەركەوتنی گۆڕان ئەم پەراوێز و پەراوێز نشینانەی خستەوە باوەشی دەسەڵاتە هەژموونكەرو مەركەزییەكان. شەڕەكە بەشێوەیەك لێكەوتەو دەرئەنجامی لێكەوتەوە ، پەراوێزبووەكانی ناو پارتەكانی دەسەڵات لە ناو پرۆسێسیوسەكانی جەنگی مان و نەمانی هێزە سیاسییەكەدا جەنگ و شەڕە بچوك و گەریلاییەكانی خۆیان كردە قوربانیی و دوایان خست.

.

٨

‎ئێمە دەزانین و بینیمان و ئەزموونی ئەوەمان كرد كە ئەكتی سیاسییانەی ئۆپۆزسیۆن و هێزەكانی دەرەوەی دەسەڵاتی سیاسیی ئێمە سەر بە هەمان میرات و سروشت و ئەكتەرو جەبری هێزە كلاسیكیی و شۆرشگێڕییەكانی دونیای خۆمانە.ئێستا سەروبەندی دەركەوتنی نیگەرانیی و دڕدۆنگیی و یەئسێكە كە گۆڕان گوناهباریی یەكەم و سەرەكییە لەوەی ” ئومێدو هیوایەكی ساختەی” بەخشی بە چەند نەوەیەكی نائومێد كە چاوەڕوانی ئەكت و ئەكسیۆنی سیاسیی گەورەی لێدەكرا.نا ئومێدیی و سەرگەردانیی و بئ شوانیی و بێ خاوەنیی ئەم جارەی لەشكرێكی گەورەی پەراوێز بوو دەچێتەوە ناو هیزێكی ئیرتیكاسیی و خۆخۆڕو ڕووكردنە خۆ كە دۆخێكی سۆسێۆ-سایكۆلۆژیی نامۆبوونی خوڵقاندووە كە دەبێت ببنەوە بە قوربانی دانیشتن و ئیمان نەهێنان بە هیچ ئەكتێكی دیكە و هیچ هێزێكی دیكە كە بەڵێنێك بۆ گۆڕان و گۆڕانكاریی بدات و بییەوێت بەڵێنی دونیایەكی باشترمان بداتێ.نائومێدی ئەمجارە لە بری بەرگریی و بەرهەڵستیی هەڵهاتن و دانیشتن و نوستن و خۆ گێلكردن و بێباكیی هەڵبژارد.واتە دۆخێكی ئیرتیكاسیی و پاسێڤ كە چانسی خەون بینینیش نەما.

.

٩

گۆڕان و دەرئەنجامەكانی كردەو ئەكتی سیاسییانەی گۆڕان بە مانای زاڵبوونی هێزی ئیرتیكاسیی و پاسیڤ دێت. بەڵام وەك فوكۆ دەڵێت؛ دەسەڵات لەسەرەوە نییەو لە خوارەوەیە، لە كوێش دەسەڵات هەبوو لەوێ بە ئیماناسیی بەرگریی هەیە. بەمشێوەیە بەرگریی و بەرەنگاربوونەوەو بەرهەڵستكاریی لە ئاستێكی ئۆنتۆلۆژیی و ئیماناسدا نە دەمرێت و نە ئاوا دەبێت.

.
ئەوەی مردو ئاوا بوو فۆرمێكی ئەزموونكردنی ئومێدێك بوو بە نائومێدی كە خراپتر گەڕاندێنییەوە پنتێك كە دەبێت شێوازو فۆرمی دیكەی بەرگری سەر ڕێگە بخەین. شەڕو جەنگیی گەریلایی و لێدان و جێهێشتن و بڵاوبوونەوەو پەرتبوون و شوێنگۆڕكێ و نا مەلموسیی و ناكۆنكرێتی هێزی بەرگریی…واتەبە شێوەیەك كە بەرگری تەنیاو تەنیا لە پێناو بەرگرییدا بێت نەك بەدەستهێنان و گرتنەدەستی دەسەڵات و خولیاو كەڵكەڵەی دەسەڵات. دەبێت بەرگرییەكانمان لە هەناو و لە ناوخۆدا بێت. كارەساتە گەورەكەی گۆڕان ئەوەبوو كە بەرگریی و بەرهەڵستكاریی هێنایە دەرەوە. دەرچوون. و هاتنە دەرەوەو لە دەرەوەبوونێكیش دەركەوتن و كۆنكرێت بوون و شوناسوەرگرتن و نواندن و نوێنەرایەتیكردنێكە، كە هەر زۆر بە زوویی دەدۆڕێین و ڕام دەكرێین…

.

۱۰

‎ سایكۆلۆژیای مرۆڤ و گروپەكانی دونیای ئێمەو دەوروبەریشمان زیاد لە پێویست شۆڕشگێڕیی و كۆدێتایین، ئەم سایكۆلۆژیەتە گۆڕانكاریی و گۆڕین و ژێراو ژووری خێراو كتوپڕی دەوێت. هێزێكی سیاسیی كە دروست دەبێت دەیەوێت لە یەك دوو خولدا دەسەڵاتی سیاسیی بگرێتە دەست. دەستكەوتێك لە نێوان شەو و ڕۆژێكدا. ئەم زیهنییەتە سەر بە دونیایەكی كاركردنی ئەقڵانی پشو درێژو هێمن. و لە سەر خۆ نییە، بەڵكو سەر بە ستراكتورێكی خێڵەكی و شۆڕشگێڕییە كە دەسوبرد و لە تەمەن و زەمەنی خۆیدا دەیەوێت بەرهەمەكەی ببینێت. گۆڕانیش هەر ئەم نەفەس و ئەم گوتارە بوو. چی دەبوو بزوتنەوەی گۆڕان یان هەر بزووتنەوەیكی دیكەی سیاسیی ناڕازی خاوەنی پرۆژەو ڕێوشوێنگرتنەبەرو ستراتیژی درێژخایەن بێت و بیر لە چەند دەیەیەكی دیكەی بكردایەتەوە ؟ ئۆپۆزسێۆنێكی سیاسیی پشو درێژ لە ڕێگەی وەزەراتی پەروەردە، ڕۆشنبیری، یاخود هەر وەرزارەت و دەزگایەكی دیكەوە كارو پرۆژەی بیناكردنی مرۆڤێكی جیاواز بوایە ئەگەر بە پەنجا ساڵ و زیاتریش ئەم ئیمكانە تەحقیق بوایە ؟ پرۆژەیەكی ڕۆشنگەری و درێژخایەنی بونیادی بۆ دوور مەوداو نەوەكانی ئایندە ؟ لەم پرۆژە دوور مەوداو ستراتیژییەدا دەسكاری بونیادی سایكۆ-سۆسیۆلۆژی مرۆڤ و جڤاكی ئێمەی بكردایە.

.

وشە كلیلەكان:

جۆری بابەتی دڵخوازت لەم ماڵپەڕەدا چییە؟

Loading ... Loading ...
Do NOT follow this link or you will be banned from the site!
عاجل عاجل